Bài 05 – Cấu Trúc Điều Khiển: If, Else, Elif

Giới thiệu: Các chương trình không chỉ chạy tuần tự mà cần đưa ra quyết định dựa trên điều kiện. Cấu trúc điều khiển cho phép thay đổi luồng thực thi chương trình.

Mục tiêu:
– Sử dụng câu lệnh if để kiểm tra điều kiện
– Kết hợp if-else để xử lý cả hai trường hợp
– Dùng if-elif-else cho nhiều điều kiện
– Viết điều kiện lồng nhau

Xem Tuyển Tập Bài Tập Lập Trình Cơ Bản

2. Câu Lệnh If

Cú pháp:

if điều_kiện:
    # khối lệnh thực thi nếu điều_kiện True

Giải thích:

  • điều_kiện là biểu thức trả về True hoặc False
  • Khối lệnh sau if phải được thụt lề (thường 4 spaces)
  • Dấu : là bắt buộc

Ví dụ:

tuoi = 18
if tuoi >= 18:
    print("Đủ tuổi bầu cử")

3. Câu Lệnh If-Else

Cú pháp:

if điều_kiện:
    # khối lệnh nếu điều_kiện True
else:
    # khối lệnh nếu điều_kiện False

Giải thích:

  • Luôn có một và chỉ một khối được thực thi
  • else không có điều kiện đi kèm

Ví dụ:

diem = 4.5
if diem >= 5.0:
    print("Đậu")
else:
    print("Rớt")

4. Câu Lệnh If-Elif-Else

Cú pháp:

if điều_kiện_1:
    # khối lệnh 1
elif điều_kiện_2:
    # khối lệnh 2
else:
    # khối lệnh mặc định

Giải thích:

  • Kiểm tra lần lượt từ trên xuống
  • Khi một điều kiện đúng, khối lệnh tương ứng được thực thi và kết thúc
  • Có thể có nhiều elif
  • else là tùy chọn

Ví dụ:

diem = 7.5
if diem >= 8.0:
    print("Giỏi")
elif diem >= 6.5:
    print("Khá")
elif diem >= 5.0:
    print("Trung bình")
else:
    print("Yếu")

5. Điều Kiện Lồng Nhau

Giải thích:

  • Một câu lệnh if có thể nằm trong một câu lệnh if khác
  • Mỗi cấp độ cần thụt lề thêm

Ví dụ:

tuoi = 20
co_giay_to = True

if tuoi >= 18:
    if co_giay_to:
        print("Được vào club")
    else:
        print("Cần xuất trình giấy tờ")
else:
    print("Chưa đủ tuổi")

6. Toán Tử Logic Trong Điều Kiện

Giải thích:

  • and: cả hai điều kiện đều True
  • or: ít nhất một điều kiện True
  • not: phủ định điều kiện

Ví dụ:

diem_toan = 8.0
diem_van = 7.5

# Kết hợp nhiều điều kiện
if diem_toan >= 8.0 and diem_van >= 8.0:
    print("Học sinh giỏi")

if diem_toan >= 9.0 or diem_van >= 9.0:
    print("Có môn xuất sắc")

is_hoc_sinh = True
if not is_hoc_sinh:
    print("Không phải học sinh")

Bài Tập Thực Hành

Bài 1: Kiểm tra số nguyên

so = int(input("Nhập số nguyên: "))
if so > 0:
    print("Số dương")
elif so < 0:
    print("Số âm")
else:
    print("Số không")

Bài 2: Tính BMI và đánh giá

chieu_cao = float(input("Chiều cao (m): "))
can_nang = float(input("Cân nặng (kg): "))

bmi = can_nang / (chieu_cao ** 2)

if bmi < 18.5:
    danh_gia = "Gầy"
elif bmi < 25:
    danh_gia = "Bình thường"
elif bmi < 30:
    danh_gia = "Tiền béo phì"
else:
    danh_gia = "Béo phì"

print(f"BMI: {bmi:.1f} - {danh_gia}")

Lưu Ý Quan Trọng

  1. Thụt lề: Bắt buộc và phải nhất quán
  2. Dấu :: Luôn có sau if, elif, else
  3. Điều kiện: Luôn trả về boolean
  4. Thứ tự: Kiểm tra từ trên xuống dưới

Tóm Tắt

  • if: Kiểm tra điều kiện cơ bản
  • if-else: Xử lý 2 trường hợp
  • if-elif-else: Xử lý nhiều điều kiện
  • Lồng nhau: Xử lý logic phức tạp
  • Toán tử logic: Kết hợp nhiều điều kiện

Comments are closed.