Bài 06 – Vòng Lặp For Và While

Giới thiệu: Trong lập trình, nhiều tác vụ cần được thực hiện lặp đi lặp lại. Vòng lặp là cấu trúc điều khiển giúp tự động hóa các công việc này, tiết kiệm thời gian và công sức viết code.

Mục tiêu bài học:
– Hiểu và sử dụng được vòng lặp for để duyệt qua các phần tử
– Áp dụng vòng lặp while khi số lần lặp không xác định trước
– Sử dụng break và continue để điều khiển luồng lặp
– Viết được vòng lặp lồng nhau cho bài toán phức tạp
– Phân biệt được trường hợp sử dụng for và while

Xem Tuyển Tập Bài Tập Lập Trình Cơ Bản


1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Tình huống 1: Tính điểm trung bình cho cả lớp

# Lớp có 5 học sinh
diem_an = 8.5
diem_binh = 7.0  
diem_chi = 9.2
diem_dung = 6.8
diem_giang = 8.9

# Tính tổng điểm
tong_diem = diem_an + diem_binh + diem_chi + diem_dung + diem_giang
diem_trung_binh = tong_diem / 5
print(f"Điểm trung bình: {diem_trung_binh}")

Vấn đề: Nếu lớp có 50 học sinh? Code sẽ rất dài và khó sửa chữa!

Tình huống 2: Gửi thông báo khẩn cấp

print("Gửi thông báo cho An: Họp lớp lúc 8h sáng mai")
print("Gửi thông báo cho Bình: Họp lớp lúc 8h sáng mai") 
print("Gửi thông báo cho Chi: Họp lớp lúc 8h sáng mai")
print("Gửi thông báo cho Dũng: Họp lớp lúc 8h sáng mai")
# ... và cứ thế cho 50 bạn

Vấn đề: Nếu thời gian họp thay đổi, phải sửa từng dòng!

Tình huống 3: Tính tổng doanh thu tuần

thu_hai = 1500000
thu_ba = 1800000
thu_tu = 1200000
thu_nam = 2100000
thu_sau = 1900000
thu_bay = 2500000
chu_nhat = 2300000

tong_doanh_thu = (thu_hai + thu_ba + thu_tu + thu_nam + 
                  thu_sau + thu_bay + chu_nhat)
print(f"Tổng doanh thu: {tong_doanh_thu:,} VND")

Vấn đề: Code cứng nhắc, không linh hoạt khi dữ liệu thay đổi.

NHƯ VẬY, …

Qua các tình huống trên, chúng ta thấy một mẫu hình chung:

–> Công việc giống nhau được lặp lại nhiều lần
—–> Chỉ khác nhau về đối tượng xử lý
——–> Số lượng có thể rất lớn
———–> Khó bảo trì khi có thay đổi

GIẢI PHÁP: TƯ DUY “XỬ LÝ HÀNG LOẠT”

Thay vì xử lý từng cái một, hãy nghĩ đến việc nhóm chúng lại và xử lý cùng lúc:

# Thay vì 5 biến riêng lẻ, hãy nhóm vào một danh sách
danh_sach_diem = [8.5, 7.0, 9.2, 6.8, 8.9]

# Thay vì gửi từng tin nhắn, hãy có danh sách người nhận
danh_sach_hoc_sinh = ["An", "Bình", "Chi", "Dũng", "Giang"]

# Thay vì 7 biến doanh thu, hãy dùng danh sách
doanh_thu_ngay = [1500000, 1800000, 1200000, 2100000, 1900000, 2500000, 2300000]

Nhưng làm thế nào để xử lý tất cả phần tử trong danh sách mà không phải viết code cho từng cái?

==> VÒNG LẶP FOR

“Hãy làm việc này cho mỗi phần tử trong danh sách!”


2. Vòng Lặp For

Cú pháp:

for phần_tử in dãy_giá_trị:
    # khối lệnh thực thi

Giải thích:

  • Vòng lặp for dùng khi biết trước số lần lặp hoặc cần duyệt qua tất cả phần tử
  • phần_tử là một biến nhận lần lượt từng giá trị trong dãy_giá_trị
  • dãy_giá_trị có thể là list, string, range, tuple, dictionary…

Ví dụ 1:

# Danh sách trái cây
trai_cay = ["táo", "chuối", "cam"]

# "Với mỗi trái cây trong danh sách trái cây, hãy in ra tên"
for qua in trai_cay:
    print(f"Tôi thích ăn {qua}")

Kết quả:

Tôi thích ăn táo
Tôi thích ăn chuối  
Tôi thích ăn cam

3. VÒNG LẶP FOR HOẠT ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO?

Quy trình thực hiện:

Bước 1: Xác định tập hợp cần duyệt

  • Danh sách có thể là: dãy số, list, chuỗi ký tự, hoặc dãy số
  • Vòng lặp sẽ duyệt qua từng phần tử trong tập hợp này

Bước 2: Gán giá trị phần tử đầu tiên cho biến

  • Phần tử đầu tiên của tập hợp được gán cho biến trong câu lệnh for
  • Khối lệnh được thực thi với giá trị này

Bước 3: Di chuyển đến phần tử tiếp theo

  • Tự động chuyển sang phần tử kế tiếp trong tập hợp
  • Gán giá trị mới cho biến và thực thi khối lệnh

Bước 4: Lặp lại cho đến hết tập hợp

  • Quá trình tiếp tục cho đến khi không còn phần tử nào
  • Vòng lặp kết thúc một cách tự động

Hãy xem chi tiết cách vòng lặp for xử lý:

cac_mon_hoc = ["Toán", "Lý", "Hóa"]

print("Bắt đầu học các môn:")
for mon in cac_mon_hoc:
    print(f" Đang học môn: {mon}")
print("Đã học xong tất cả!")

Quá trình thực thi:

Lần lặpBiến mônGiá trịHành động
1mon“Toán”In “Đang học môn: Toán”
2mon“Lý”In “Đang học môn: Lý”
3mon“Hóa”In “Đang học môn: Hóa”
4––Kết thúc vòng lặp

Lệnh sau lệnh for: In “Đã học xong tất cả!”


VÍ DỤ PHÂN TÍCH CHI TIẾT

(1) Bài toán: Tính tổng

Thuật toán: CỘNG DỒN

# Tính tổng các số
cac_so = [10, 20, 30, 40, 50]
tong = 0
for so in cac_so:
    tong += so
    print(f"Thêm {so}, tổng tạm thời: {tong}")
print(f"Tổng cuối cùng: {tong}")

PHÂN TÍCH TỪNG BƯỚC THỰC THI

BướcLần lặpBiến 
so
Biến tong
 (trước)
Phép tínhBiến tong 
(sau)
Kết quả in ra màn hình
0Khởi tạo–0–0–
1Lần 11000 + 1010“Thêm 10, tổng tạm thời: 10”
2Lần 2201010 + 2030“Thêm 20, tổng tạm thời: 30”
3Lần 3303030 + 3060“Thêm 30, tổng tạm thời: 60”
4Lần 4406060 + 40100“Thêm 40, tổng tạm thời: 100”
5Lần 550100100 + 50150“Thêm 50, tổng tạm thời: 150”
6Kết thúc–150–150“Tổng cuối cùng: 150”

(2) Bài toán: Tính điểm trung bình

Thuật toán: “Cộng dồn” để tính tổng. Sau cùng chia số lượng môn.

điểm_số = [8.5, 7.0, 9.2, 6.8]
tổng_điểm = 0
số_môn = 0

print("Quá trình tính điểm:")
for điểm in điểm_số:
    tổng_điểm += điểm
    số_môn += 1
    print(f"Môn {số_môn}: {điểm} điểm")

điểm_trung_bình = tổng_điểm / số_môn
print(f"Điểm trung bình: {điểm_trung_bình:.2f}")

Phân tích từng bước:

BướcBiến điểmtổng_điểmsố_mônHành động
0–00Khởi tạo
18.58.51In “Môn 1: 8.5 điểm”
27.015.52In “Môn 2: 7.0 điểm”
39.224.73In “Môn 3: 9.2 điểm”
46.831.54In “Môn 4: 6.8 điểm”
5–31.54Tính TB: 7.88

Dùng hàm range() để tạo dãy số

Tóm tắt cú pháp

Cú phápKết quảVí dụ
range(stop)0 → stop-1range(3) → [0,1,2]
range(start, stop)start → stop-1range(2,5) → [2,3,4]
range(start, stop, step)start → stop-1, cách steprange(1,10,2) →[1,3,5,7,9]
range(start, stop, -step)start → stop+1, đếm ngượcrange(5,0,-1) → [5,4,3,2,1]

Hàm range() là công cụ mạnh mẽ để tạo dãy số trong Python, đặc biệt hữu ích khi kết hợp với vòng lặp for cho các bài toán lặp đi lặp lại! 

Chú ý có thể hiểu sai
# HIỂU SAI: range(5) tạo 0,1,2,3,4,5
# HIỂU ĐÚNG: range(5) tạo 0,1,2,3,4

  # Hàm range(3), tạo ra danh sách các số, bắt đầu từ số 0 đến 2 (mạc định): [0, 1, 2]
for i in range(3):          
    print(f"Lần lặp thứ {i}")

# Hàm range(1,6) tạo ra danh sách các số, bắt đầu từ số 1 đến 5: [1, 2, 3, 4, 5]
for i in range(1, 6):       
    print(i)

# Hàm range(0,10,2) tạo ra danh sách các số nhỏ hơn 10, bắt đầu từ số 0, cách nhay 2 đơn vị, nhỏ hơn 10
for i in range(0, 10, 2):   # 0, 2, 4, 6, 8
    print(i)

# Hàm range(1,10,2) tạo ra danh sách các số nhỏ hơn 10, bắt đầu từ số 1, cách nhay 2 đơn vị
for i in range(1, 10, 2):   # 1, 3, 5, 7, 9
    print(i)
# In các số từ 1 đến 5
print("Đếm từ 1 đến 5:")
for i in range(1, 6):
    print(f"Số {i}")

# Tính tổng từ 1 đến 10
tong = 0
for i in range(1, 11):
    tong += i
print(f"Tổng từ 1 đến 10: {tong}")

BÀI TẬP THỰC HÀNH lệnh FOR

Bài tập 1: Quản lý kho hàng

Cho danh sách số lượng tồn kho:

so_luong = [15, 8, 22, 5, 12, 3]
ten_san_pham = ["Áo", "Quần", "Giày", "Túi", "Mũ", "Ví"]
Yêu cầu: In ra các sản phẩm cần nhập thêm (số lượng < 10)

Bài tập 2: Phân loại học sinh

Cho danh sách điểm:

diem_so = [8.5, 7.0, 9.2, 6.8, 5.5, 8.8]
Yêu cầu: Phân loại: GIỎI (>=8), KHÁ (6.5-7.9), TRUNG BÌNH (<6.5)

Bài tập 3: Tính lãi suất

Đầu tư 100 triệu với lãi suất 7%/năm trong 5 năm.

Yêu cầu: Tính số tiền có được mỗi năm.

Bài toán 4: Tính tổng từ 1 đến n

n = 10
tong = 0
print(f"Tính tổng từ 1 đến {n}:")

for i in range(1, n + 1):
    tong = tong + i
    print(f"+ Thêm {i} → Tổng: {tong}")

print(f"Kết quả: 1 + 2 + ... + {n} = {tong}")

Bài toán 5: Tính tổng các số lẻ

n = 10
tong_le = 0
print(f"Các số lẻ từ 1 đến {n}:")

for i in range(1, n + 1, 2):
    tong_le = tong_le + i
    print(f"+ {i}")

print(f"Tổng số lẻ: {tong_le}")

Bài toán 6: Tính tổng 1 + 1/2 + 1/3 + … + 1/n

n = 5
tong_phan_so = 0
print(f"Tính tổng 1 + 1/2 + 1/3 + ... + 1/{n}:")

for i in range(1, n + 1):
    gia_tri = 1 / i
    tong_phan_so = tong_phan_so + gia_tri
    print(f"+ 1/{i} = {gia_tri:.3f} → Tổng: {tong_phan_so:.3f}")

print(f"Kết quả cuối cùng: {tong_phan_so:.3f}")

Bài toán 7: Tính lãi suất kép

von = 100000000  # 100 triệu
lai_suat = 0.07  # 7%/năm
nam = 10

print(f"Đầu tư {von:,} VND với lãi suất {lai_suat*100}%/năm")
for i in range(1, nam + 1):
    von = von * (1 + lai_suat)
    print(f"Năm {i}: {von:,.0f} VND")

print(f" Sau {nam} năm: {von:,.0f} VND")

6. VÒNG LẶP While

Trong thực tế, có rất nhiều tình huống mà chúng ta không thể biết trước cần thực hiện bao nhiêu lần:

Cú pháp:

while điều_kiện:
    # khối lệnh thực thi

Giải thích:

  • Vòng lặp while dùng khi số lần lặp KHÔNG xác định trước
  • Lặp lại cho đến khi điều_kiện trở thành False
  • Cần có cơ chế thay đổi điều kiện để tránh lặp vô hạn

Cơ chế hoạt động:

Bước 1. Kiểm tra điều_kiện
Bước 2. 
   Nếu điều_kiện == True: 
   - Thực hiện khối lệnh
   - Quay lại bước 1
  Nếu điều_kiện == False:
   - Thoát khỏi vòng lặp

Ví dụ:

Ví dụ: Đếm ngược

đếm = 5
while đếm > 0:
    print(f"Đếm: {đếm}")
    đếm -= 1

Ví dụ: Nhập dữ liệu đến khi hợp lệ

số = 0
while số != 7:
    số = int(input("Nhập số 7: "))
print("Chính xác!")

Ví dụ: Xử lý đến khi điều kiện dừng

tổng = 0
while True:
    số = int(input("Nhập số (0 để dừng): "))
    if số == 0:
        break
    tổng += số
print(f"Tổng: {tổng}")

7. Điều Khiển Vòng Lặp

Break: Thoát hoàn toàn khỏi vòng lặp

for i in range(10):
    if i == 5:
        break
    print(i)  # 0, 1, 2, 3, 4

Continue: Bỏ qua lần lặp hiện tại, chuyển sang lần tiếp theo

for i in range(5):
    if i == 2:
        continue
    print(i)  # 0, 1, 3, 4

8. Vòng Lặp Lồng Nhau

Giải thích:

  • Một vòng lặp nằm bên trong vòng lặp khác
  • Mỗi cấp độ cần thụt lề thêm
  • Thường dùng để xử lý ma trận, bảng dữ liệu

Ví dụ:

# Bảng cửu chương
for i in range(1, 3):      # 1 đến 2
    for j in range(1, 4):   # 1 đến 3
        print(f"{i} x {j} = {i * j}")
    print()  # Xuống dòng sau mỗi bảng

9. Bài Tập Thực Hành

Bài 1: Tính giai thừa

n = int(input("Nhập số nguyên dương: "))
giai_thừa = 1
for i in range(1, n + 1):
    giai_thừa *= i
print(f"{n}! = {giai_thừa}")

Bài 2: Kiểm tra số nguyên tố

số = int(input("Nhập số cần kiểm tra: "))
if số < 2:
    print("Không phải số nguyên tố")
else:
    là_số_nguyên_tố = True
    for i in range(2, int(số**0.5) + 1):
        if số % i == 0:
            là_số_nguyên_tố = False
            break
    print("Là số nguyên tố" if là_số_nguyên_tố else "Không phải số nguyên tố")

Bài 3: Menu tương tác

while True:
    print("\n=== MENU ===")
    print("1. Xem chào")
    print("2. Tính bình phương")
    print("0. Thoát")
    
    lựa_chọn = input("Chọn chức năng: ")
    
    if lựa_chọn == "1":
        print("Xin chào Python!")
    elif lựa_chọn == "2":
        x = int(input("Nhập số: "))
        print(f"Bình phương: {x*x}")
    elif lựa_chọn == "0":
        print("Tạm biệt!")
        break
    else:
        print("Lựa chọn không hợp lệ!")

Lưu Ý Quan Trọng

  1. For vs While: Dùng for khi biết trước số lần lặp, while khi phụ thuộc điều kiện
  2. Vòng lặp vô hạn: Luôn đảm bảo điều kiện trong while có thể trở thành False
  3. Break/Continue: Sử dụng hợp lý để kiểm soát luồng chương trình
  4. Hiệu năng: Tránh vòng lặp lồng nhau quá sâu với dữ liệu lớn

Tóm Tắt

  • Vòng lặp for: Duyệt qua các phần tử trong dãy giá trị
  • Vòng lặp while: Lặp khi điều kiện còn đúng
  • Break: Thoát khỏi vòng lặp ngay lập tức
  • Continue: Bỏ qua lần lặp hiện tại
  • Lồng nhau: Giải quyết bài toán đa chiều

Bài Tập Thực Hành Bổ Sung (10 bài tập)

Bài 4: In các số chẵn từ 1 đến 20

print("Các số chẵn từ 1 đến 20:")
for i in range(1, 21):
    if i % 2 == 0:
        print(i, end=" ")

Bài 5: Tính tổng các số từ 1 đến n

n = int(input("Nhập số n: "))
tong = 0
i = 1
while i <= n:
    tong += i
    i += 1
print(f"Tổng từ 1 đến {n} là: {tong}")

Bài 6: Tìm ước số chung lớn nhất (UCLN)

a = int(input("Nhập số thứ nhất: "))
b = int(input("Nhập số thứ hai: "))

while b != 0:
    a, b = b, a % b
print(f"Ước chung lớn nhất là: {a}")

Bài 7: Kiểm tra số hoàn hảo

n = int(input("Nhập số cần kiểm tra: "))
tong_uoc = 0
for i in range(1, n):
    if n % i == 0:
        tong_uoc += i

if tong_uoc == n:
    print(f"{n} là số hoàn hảo")
else:
    print(f"{n} không phải số hoàn hảo")

Bài 8: In hình tam giác sao

n = int(input("Nhập chiều cao tam giác: "))
for i in range(1, n + 1):
    print('*' * i)

Bài 9: Đảo ngược một số

so = int(input("Nhập số cần đảo ngược: "))
so_dao_nguoc = 0
while so > 0:
    so_dao_nguoc = so_dao_nguoc * 10 + so % 10
    so //= 10
print(f"Số đảo ngược: {so_dao_nguoc}")

Bài 10: Tìm số Fibonacci thứ n

n = int(input("Nhập vị trí n: "))
if n <= 1:
    print(f"Số Fibonacci thứ {n} là: {n}")
else:
    a, b = 0, 1
    for i in range(2, n + 1):
        a, b = b, a + b
    print(f"Số Fibonacci thứ {n} là: {b}")

Bài 11: Kiểm tra số đối xứng (palindrome)

so = input("Nhập số hoặc chuỗi: ")
if so == so[::-1]:
    print("Là số/chuỗi đối xứng")
else:
    print("Không phải số/chuỗi đối xứng")

Bài 12: Tính lãi suất kép

von = float(input("Nhập vốn ban đầu: "))
lai_suat = float(input("Nhập lãi suất năm (%): "))
nam = int(input("Nhập số năm: "))

for i in range(1, nam + 1):
    von *= (1 + lai_suat/100)
    print(f"Năm {i}: {von:,.0f} VND")

Bài 13: Tìm số Armstrong

so = input("Nhập số: ")
n = len(so)
tong = sum(int(chu_so)**n for chu_so in so)

if tong == int(so):
    print(f"{so} là số Armstrong")
else:
    print(f"{so} không phải số Armstrong")

Bài 14: Game đoán số

import random

so_bi_mat = random.randint(1, 100)
lan_doan = 0

while True:
    doan = int(input("Đoán số (1-100): "))
    lan_doan += 1
    
    if doan < so_bi_mat:
        print("Số lớn hơn!")
    elif doan > so_bi_mat:
        print("Số nhỏ hơn!")
    else:
        print(f"Chính xác! Số đó là {so_bi_mat}")
        print(f"Bạn đã đoán {lan_doan} lần")
        break

Bài Tập Thực Hành (Tự Giải)

Bài 1: Kiểm tra số chẵn/lẻ – Nhập một số và kiểm tra xem đó là số chẵn hay số lẻ

Bài 2: Tính tổng dãy số – Tính tổng các số từ 1 đến n (n nhập từ bàn phím)

Bài 3: Tìm ước số chung lớn nhất – Tìm ƯCLN của hai số a và b

Bài 4: Kiểm tra số hoàn hảo – Kiểm tra xem một số có phải là số hoàn hảo không

Bài 5: Vẽ hình tam giác sao – In ra hình tam giác sao với chiều cao n

Bài 6: Đảo ngược số – Nhập một số và in ra số đảo ngược của nó

Bài 7: Dãy Fibonacci – In ra số Fibonacci thứ n trong dãy

Bài 8: Kiểm tra số đối xứng – Kiểm tra xem một số/chuỗi có đối xứng không

Bài 9: Tính lãi suất kép – Tính số tiền nhận được sau n năm với lãi suất kép

Bài 10: Tìm số Armstrong – Kiểm tra xem một số có phải là số Armstrong không

Bài 11: Game đoán số – Viết game đoán số ngẫu nhiên từ 1-100

Bài 12: In bảng cửu chương – In bảng cửu chương từ 2 đến 9

Bài 13: Tính giai thừa – Tính giai thừa của số n

Bài 14: Tìm số nguyên tố – Tìm tất cả số nguyên tố trong khoảng từ 1 đến n

Comments are closed.