Lập trình Python slides

Chương 1: Các Thành Phần Cơ Bản Của Ngôn Ngữ Lập Trình

Giới thiệu tổng quan về lập trình và ngôn ngữ Python

1: Mục tiêu chương

Sau khi học xong chương này, sinh viên có thể:

Hiểu được ý nghĩa của lập trình và ngôn ngữ lập trình.
Biết được lịch sử ra đời của Python.
Cài đặt và sử dụng được môi trường lập trình Python.
Sử dụng được tên, từ khóa, toán tử, biểu thức, kiểu dữ liệu.
Xây dựng được biểu thức phức tạp.
Áp dụng được quy tắc thụt lề và viết chú thích.

2: Lập trình và ngôn ngữ lập trình

Lập trình: Viết các chỉ dẫn (chương trình) để máy tính thực hiện thuật toán.
Ngôn ngữ lập trình: Công cụ trung gian giữa người và máy.
- Cung cấp từ vựng, cú pháp, ngữ nghĩa.
- Mã nguồn → dịch sang mã máy.

PythonQuiz

Python Slides

3: Lịch sử ngôn ngữ lập trình

1950s: Assembly (bậc thấp, khó bảo trì).
1957: FORTRAN (bậc cao đầu tiên).
1960s: ALGOL (nền tảng cú pháp hiện đại).
1972: C (mạnh mẽ, linh hoạt).
1990s: Java, JavaScript, PHP, Ruby.
2000s+: Go, Rust, Swift (hiệu suất, an toàn).

4: Giới thiệu Python

Ra đời: 1991 bởi Guido van Rossum.
Ưu điểm:
- Cú pháp đơn giản, dễ đọc, dễ học.
- Đa mục đích: web, game, AI, khoa học dữ liệu.
- Cộng đồng lớn, thư viện phong phú.
Phiên bản mới nhất: Python 3.12 (2024).

5: Môi trường lập trình Python

Quy trình thực thi chương trình:

Viết mã nguồn (.py)
Biên dịch thành bytecode
Thông dịch và thực thi

Công cụ hỗ trợ: IDE (Integrated Development Environment)

Ví dụ: Thonny, IDLE, PyCharm, VS Code.

6: Cài đặt và sử dụng Thonny

Thonny: IDE đơn giản, tích hợp sẵn Python.
Cài đặt:
- Tải từ thonny.org
- Chọn phiên bản phù hợp (Windows, macOS, Linux)
Giao diện chính:
1. Khung viết chương trình
2. Khung kết quả/tương tác
3. Khung thư mục
4. Khung hỗ trợ

7: Chế độ làm việc trong Python

Chế độ tương tác (Interactive Mode):
- Gõ lệnh trực tiếp → nhận kết quả ngay.
- Phù hợp học tập, thử nghiệm.
Chế độ kịch bản (Script Mode):
- Viết mã vào file .py → chạy toàn bộ.
- Phù hợp viết chương trình hoàn chỉnh.

8: Chương trình Python đầu tiên

# Chương trình đầu tiên
print("Nhập môn khoa học máy tính")

Dòng 1: Chú thích (bỏ qua khi chạy)
Dòng 2: Lệnh in ra màn hình

Kết quả:

Nhập môn khoa học máy tính

9: Câu lệnh trong Python

Mỗi dòng là một câu lệnh.
Có thể viết nhiều lệnh trên một dòng, phân cách bằng ; (không khuyến khích).
Xuống dòng với ký tự \ hoặc trong cặp [], {}, ().

10: Thụt đầu dòng (Indentation)

Quan trọng trong Python để xác định khối lệnh.
Ví dụ:

if n < 2:
    print(n, "nhỏ hơn 2")  # Khối lệnh này thụt 4 space
else:
    print(n, "không nhỏ hơn 2")

11: Chú thích (Comment)

Dùng để giải thích mã nguồn.
Máy tính bỏ qua khi chạy.
Cách viết:
- Một dòng: # Nội dung
- Nhiều dòng: """Nội dung""" hoặc '''Nội dung'''

12: Các phần tử cơ bản

Từ khóa: Từ dành riêng của Python.
- Ví dụ: if, else, for, while, True, False, None, and, or, not,…
Tên (Identifier): Do người lập trình đặt, không trùng từ khóa.

13: Từ khóa (Keywords) trong Python

Từ khóa: Các từ được Python dành riêng, không thể dùng để đặt tên biến/hàm.
Phân loại từ khóa:
- Giá trị: True, False, None
- Toán tử: and, or, not, in, is
- Cấu trúc rẽ nhánh: if, elif, else
- Vòng lặp: for, while, break, continue
- Hàm/lớp: def, class, lambda, pass
- Biến: global, nonlocal, del
- Xử lý lỗi: try, except, finally, assert

14: Quy tắc đặt tên (Identifier)

Tên: Dùng để đặt tên biến, hàm, module.
Quy tắc:
- Chứa chữ cái, số, dấu gạch dưới _
- Không bắt đầu bằng số
- Không trùng từ khóa
- Không chứa ký tự đặc biệt: !, @, $,…
- Phân biệt chữ hoa/thường
Quy ước đặt tên (PEP-8):
- camelCase hoặc snake_case
- Hằng số: VIET_HOA

15: Biến và phép gán

Biến: Tên tham chiếu đến giá trị trong bộ nhớ.

Phép gán: Dùng dấu =

x = 10
print(x) # Kết quả: 10

Nhiều biến cùng lúc:

a, b, c = 2, 5, 8
x = y = z = 10

16: Thay đổi giá trị và kiểu biến

Biến có thể thay đổi giá trị và kiểu

a = 10
a = "Hello" # Chuyển từ int sang str

Kiểm tra kiểu: Hàm type()

print(type(a)) # <class 'str'>

17: Biểu thức (Expression)

Biểu thức: Kết hợp giá trị, biến, toán tử → tạo ra giá trị mới.
Ví dụ:

dien_tich = (day_nho + day_lon) * chieu_cao / 2

18: Phép toán số học

Toán tử	Ý nghĩa	Ví dụ
`+`	Cộng	`2 + 3 = 5`
`-`	Trừ	`5 - 2 = 3`
`*`	Nhân	`2 * 3 = 6`
`/`	Chia	`7 / 2 = 3.5`
`//`	Chia nguyên	`7 // 2 = 3`
PT	Chia dư	`7 PT 2 = 1`
`**`	Lũy thừa	`2 ** 3 = 8`

PT là Tôi dùng thay thế cho KÝ TỰ phần trăm trên bàn phím (do Blog web chặn hiển thị ký tự này)

19: Phép toán so sánh

Toán tử	Ý nghĩa	Ví dụ
`==`	Bằng	`5 == 5 → True`
`!=`	Khác	`5 != 3 → True`
`>`	Lớn hơn	`5 > 3 → True`
`<`	Nhỏ hơn	`5 < 3 → False`
`>=`	Lớn hơn hoặc bằng	`5 >= 5 → True`
`<=`	Nhỏ hơn hoặc bằng	`5 <= 3 → False`

20: Phép toán logic

Toán tử	Ý nghĩa	Ví dụ
`and`	Cả hai đều True → True	`True and False → False`
`or`	Một trong hai True → True	`True or False → True`
`not`	Phủ định	`not True → False`

21: Phép gán kết hợp

Toán tử	Ví dụ	Tương đương
`+=`	`x += 2`	`x = x + 2`
`-=`	`x -= 2`	`x = x - 2`
`*=`	`x *= 2`	`x = x * 2`
`/=`	`x /= 2`	`x = x / 2`
`//=`	`x //= 2`	`x = x // 2`
`**=`	`x **= 2`	`x = x ** 2`

22: Thứ tự ưu tiên toán tử

** (Lũy thừa)
+x, -x, ~x (Toán tử một ngôi)
*, /, //, PT
+, -
<<, >> (Dịch bit)
& (AND bit)
^ (XOR bit)
| (OR bit)
==, !=, >, >=, <, <=
not, and, or

Lưu ý: Dùng ngoặc () để thay đổi thứ tự ưu tiên. PT là ký tự phần trăm trên bàn phím

23: Kiểu dữ liệu cơ bản

Số nguyên (int):

a = 10
b = 0x69 # Hệ 16

Số thực (float):

c = 3.14
d = 2e5

Số phức (complex):

e = 3 + 4j

Logic (bool):

f = True
g = False

Xâu ký tự (str):

s1 = 'Hello'
s2 = "World"
s3 = '''Đây là xâu nhiều dòng'''

24: Kiểu dữ liệu Boolean và String

Boolean:
- Chỉ nhận giá trị True hoặc False
- Là kiểu con của số nguyên: True = 1, False = 0

gt1 = (3 < 4)  # gt1 = True
gt1 = gt1 + 2  # gt1 = 3

String:
- Được viết trong: '', "", ''' ''', """ """

s1 = 'Khoa học máy tính'
s2 = "Khoa học máy tính"
s3 = '''Khoa học máy tính'''

Mỗi ký tự là một chuỗi độ dài 1

25: Nhập dữ liệu với `input()`

Cú pháp: ten_bien = input([lời_nhắc])
Luôn trả về kiểu str

Hàm input Đọc dữ liệu từ bàn phím, trả về kiểu str.
Ví dụ:

ten = input("Nhập tên của bạn: ")
tuoi = int(input("Nhập tuổi: ")) # Chuyển sang số nguyên

thu = input("Hôm nay là thứ mấy?\n") 
print("Giá trị:", thu)
print("Kiểu:", type(thu))

26: Chuyển đổi kiểu khi nhập

Chương trình Tính BMI:

Ten = input("Tên của bạn: ")
CanNang = int(input("Cân nặng (kg): "))      # Chuyển sang int
ChieuCao = float(input("Chiều cao (m): "))   # Chuyển sang float
BMI = CanNang / (ChieuCao ** 2)
print("Chỉ số BMI của bạn", Ten, "là:", BMI)

Lưu ý: Nếu nhập không đúng kiểu sẽ gây lỗi

27: In dữ liệu với print() – Tham số end

Mặc định: print() xuống dòng sau khi in
Tham số end: Giữ con trỏ trên cùng dòng

print("Hãy cho biết tên của bạn: ", end='')
ten = input()
print("\nMôn học bạn chọn: ", end='')
mon = input()

Kết quả:

Hãy cho biết tên của bạn: Khánh Chi
Môn học bạn chọn: Mĩ Thuật

28: In dữ liệu với print() – Tham số sep

Tham số sep: Chỉ định ký tự phân cách giữa các tham số

x, y, z, t = "Toán", "Lí", "Hoá", "Sinh"
print(x, y, z, t, sep=",")     # Toán,Lí,Hoá,Sinh
print(x, y, z, t, sep=" - ")   # Toán - Lí - Hoá - Sinh

29: Định dạng với phương thức format()

Cú pháp: 'chuỗi định dạng'.format(đối_số)
Ví dụ:

print('2^{0} = {1}'.format(8, 2**8))  # 2^8 = 256

Định dạng nâng cao:

print('2^{0:>3} = {1:>15}'.format(8, 2**8))

{0:>3}: Dành 3 vị trí, căn phải
{1:>15}: Dành 15 vị trí, căn phải

30: Định dạng với f-string

Cú pháp: f"chuỗi {biểu_thức}"
Cú pháp đầy đủ:

f"{<biến>[:{<độ_rộng>}.{<độ_chính_xác>}]}"

Ví dụ:

print(f"Chỉ số BMI của bạn {Ten} là: {BMI}")

Định dạng số:

print(f"Chỉ số BMI của bạn {Ten} là: {BMI:{5}.{2}}")
# Kết quả: 21.63

31: Ví dụ định dạng bảng

Chương trình 3.13:

print("{0}{1:>22}{2:>22}".format("Họ tên", "Chức vụ", "Thưởng"))
print(f"{Ten1:<20} {Cv1:<20} {Th1:>10}")
print(f"{Ten2:<20} {Cv2:<20} {Th2:>10}")

Kết quả:

Họ tên               Chức vụ               Thưởng
Lê Mai Anh          Nhân viên                500000
Trần Minh Nguyên    Giám đốc chi nhánh     10000000

ÔN TẬP VỚI BỘ 50 CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM