Giới thiệu: Trong bài học trước, chương trình “Hello, World!” đã xử lý thông tin cố định. Tuy nhiên, các ứng dụng thực tế cần xử lý và lưu trữ các giá trị dữ liệu khác nhau trong quá trình thực thi. Bài học này giới thiệu về biến (variables) – các vùng nhớ được đặt tên để lưu trữ dữ liệu, hằng số (constants) – các giá trị không thay đổi, và các kiểu dữ liệu cơ bản (basic data types) trong Python, hình thành nền tảng cho mọi thao tác xử lý thông tin trong lập trình.
Mục tiêu bài học:
– Hiểu được khái niệm biến, hằng và quy tắc đặt tên trong Python.
– Nhận diện và sử dụng được các kiểu dữ liệu cơ bản: số nguyên, số thực, chuỗi ký tự, và boolean.
– Nắm được khái niệm “dynamic typing” và cách gán giá trị nhiều biến.
– Sử dụng thành thạo hàm type() để kiểm tra kiểu dữ liệu.
– Hiểu được thứ tự ưu tiên của các phép toán thông qua bảng tổng hợp.
ÔN LẠI: Bài 01 – Làm Quen Với Python: “Hello, World!” Đầu Tiên
[Đọc thêm: Nhập môn Tư duy lập trình cùng Python – Bài 1: Dạy Máy Tính Cách Ghi Nhớ]
[Đọc thêm: Nhập môn Tư duy lập trình cùng Scracth – [BÀI 2] NHẬP, XUẤT VÀ TÍNH TOÁN – BA NGUYÊN TẮC CỐT LÕI CỦA MỌI CHƯƠNG TRÌNH]
1. Biến (Variables) Trong Python
Định nghĩa: Biến là một tham chiếu tới một vùng nhớ dùng để lưu trữ dữ liệu. Mỗi biến có một tên (identifier) và giá trị (value) của nó có thể thay đổi trong quá trình thực thi chương trình.
–> Cú pháp gán giá trị cho biến:
ten_bien = gia_tri–> Gán giá trị cho nhiều biến:
Python cho phép gán giá trị cho nhiều biến liên tục trên một dòng:
Ví dụ 1.1: Gán nhiều biến
# Gán cùng một giá trị cho nhiều biến
a = b = c = 100
# Gán các giá trị khác nhau cho nhiều biến
x, y, z = 10, 20, "thirty"
print(a, b, c) # Output: 100 100 100
print(x, y, z) # Output: 10 20 thirty2. Hằng Số (Constants)
Định nghĩa: Hằng số là các giá trị không thay đổi trong suốt chương trình. Python không có cú pháp riêng cho hằng số, nhưng theo quy ước, các tên hằng số được viết hoa toàn bộ.
Quy ước đặt tên hằng số:
PI = 3.14159
MAX_CONNECTIONS = 100
DATABASE_URL = "postgresql://localhost:5432/mydb"3. Quy Tắc Đặt Tên Biến Và Hằng
- Tên biến/hằng chỉ có thể chứa chữ cái (a-z, A-Z), chữ số (0-9) và dấu gạch dưới (_)
- Không thể bắt đầu bằng chữ số
- Phân biệt chữ hoa và chữ thường (
ten_bienkhác vớiTen_Bien) - Không được trùng với TỪ KHÓA
Bảng Từ Khóa Trong Python:
| False | None | True | and | as |
| assert | async | await | break | class |
| continue | def | del | elif | else |
| except | finally | for | from | global |
| if | import | in | is | lambda |
| nonlocal | not | or | pass | raise |
| return | try | while | with | yield |
Quy ước đặt tên:
- snake_case: Cho biến và hàm (ví dụ:
student_name,calculate_total) - UPPER_CASE: Cho hằng số (ví dụ:
MAX_SIZE,DEFAULT_TIMEOUT) - PascalCase: Cho tên class (ví dụ:
StudentManagement)
4. Các Kiểu Dữ Liệu Cơ Bản
A. Kiểu Số (Numerics)
Số nguyên (int):
age = 25
count = -10Số thực (float):
price = 99.99
scientific = 2.5e-3B. Kiểu Chuỗi (str)
name = "Nguyễn Văn A"
message = 'Xin chào!'C. Kiểu Boolean (bool)
is_active = True
is_completed = False5. Kiểm Tra Kiểu Dữ Liệu Với Hàm type()
Ví dụ 5.1: Sử dụng hàm type()
x = 10
y = 3.14
z = "Python"
print(type(x)) # cho KQ: <class 'int'>
print(type(y)) # cho KQ: <class 'float'>
print(type(z)) # cho KQ <class 'str'>Chú ý: Dấu # trong mã lập trình Python là CHÚ THÍCH/ Comment
6. Tính Động Trong Kiểu Dữ Liệu (Dynamic Typing)
Ví dụ 6.1: Dynamic typing
variable = 100
print(type(variable)) # <class 'int'>
variable = "Một trăm"
print(type(variable)) # <class 'str'>7. Các Phép Toán Và Thứ Tự Ưu Tiên
Bảng Tổng Hợp Các Phép Toán:
| Loại Phép Toán | Toán Tử | Ví Dụ | Kết Quả | Thứ Tự Ưu Tiên |
|---|---|---|---|---|
| Số học | + - * / | 5 + 3 * 2 | 11 | Cao nhất: ** |
| (PT~ là tự Phần Trăm)1 | // PT ** | 2 ** 3 | 8 | Trung bình: * / // PT |
15 // 4 | 3 | Thấp nhất: + - | ||
| So sánh | == != > < | 5 > 3 | True | Thấp hơn số học |
>= <= | 5 != 3 | True | ||
| Logic | and or not | True and False | False | Thấp nhất |
| Chuỗi | + * | "A" + "B" | "AB" | Như số học |
"X" * 3 | "XXX" |
Ví dụ 7.1: Thứ tự ưu tiên
result = 5 + 3 * 2 ** 2 # 5 + (3 * (2 ** 2)) = 5 + (3 * 4) = 5 + 12 = 17
print(result) # Output: 17
# Sử dụng ngoặc để thay đổi thứ tự ưu tiên
result2 = (5 + 3) * 2 ** 2 # 8 * 4 = 32
print(result2) # Output: 32Ví dụ 7.2: Phép toán trên các kiểu dữ liệu khác nhau
# Số học với số
a = 10 + 5.5 # int + float = float (15.5)
# Chuỗi với chuỗi
b = "Hello" + " " + "World" # "Hello World"
# Số với boolean (True=1, False=0)
c = 5 + True # 6
d = 10 * False # 0
# Ép kiểu rõ ràng
e = "Số " + str(100) # "Số 100"
f = int("50") + 25 # 75Lưu ý Kỹ thuật & Khắc phục Lỗi Thường gặp
- Lỗi chưa khai báo biến (NameError): Sử dụng biến chưa được gán giá trị
- Lỗi không tương thích kiểu (TypeError):
"5" + 10→ Sửa:int("5") + 10 - Lỗi cú pháp (SyntaxError): Sử dụng từ khóa làm tên biến
- Khuyến nghị: Luôn sử dụng ngoặc đơn cho các biểu thức phức tạp để đảm bảo thứ tự ưu tiên rõ ràng
Bài tập Thực hành
Bài 1: Khai báo các biến để lưu thông tin sinh viên: họ tên, tuổi, điểm trung bình, và trạng thái đậu/môn. Sử dụng gán nhiều biến trên một dòng khi có thể.
Bài 2: Tính giá trị các biểu thức sau và kiểm tra kiểu dữ liệu của kết quả:
a = (15 + 3) * 2 - 10 / 5
b = 2 ** 3 + 4 * 2
c = "Python" * 2 + " " + "3.10"Bài 3: Định nghĩa các hằng số: PI = 3.14159, SỐ_NGÀY_TRONG_TUẦN = 7. Viết chương trình tính chu vi hình tròn với bán kính nhập từ bàn phím.
Tóm tắt Bài học
- Biến lưu trữ dữ liệu thay đổi, hằng lưu trữ giá trị cố định (theo quy ước)
- Có thể gán nhiều biến trên một dòng: cùng giá trị hoặc khác giá trị
- Các kiểu dữ liệu cơ bản:
int,float,str,bool - Python là ngôn ngữ dynamic typing
- Các phép toán có thứ tự ưu tiên xác định, có thể thay đổi bằng ngoặc đơn
- Sử dụng
type()để kiểm tra kiểu dữ liệu
Câu hỏi Ôn tập
- Sự khác biệt giữa biến và hằng số trong Python?
- Tại sao không nên sử dụng từ khóa làm tên biến?
- Giải thích kết quả của biểu thức:
3 + 4 * 2 ** 2 - Làm thế nào để chuyển đổi chuỗi “123” thành số nguyên 123?
- Ký hiệu Phần trăm ( Tác giả dùng PT, vì nó phá vỡ định dạng trang) ↩︎
