Giới thiệu: Trong các bài học trước, chúng ta đã làm quen với việc lưu trữ dữ liệu trong biến. Tuy nhiên, sức mạnh thực sự của lập trình nằm ở khả năng thao tác và xử lý dữ liệu thông qua các phép toán. Bài học này cung cấp kiến thức toàn diện về các toán tử (operators) và biểu thức (expressions) trong Python – những công cụ cơ bản để xây dựng các phép tính, so sánh và quyết định logic trong chương trình.
Mục tiêu bài học:
– Phân loại và sử dụng thành thạo các nhóm toán tử trong Python.
– Hiểu rõ và vận dụng được các biểu thức số học, so sánh và logic.
– Nắm vững thứ tự ưu tiên của các toán tử và cách sử dụng ngoặc đơn.
– Áp dụng được các toán tử gán phức hợp để viết code ngắn gọn.
– Hiểu và sử dụng được các toán tử identity và membership.
ÔN LẠI: Bài 02 – Biến, Hằng Và Kiểu Dữ Liệu Cơ Bản Trong Python
Đọc thêm: Nhập môn Tư duy lập trình với Python – Bài 2: “Phép Thuật” Của Toán Tử
1. Toán Tử Số Học (Arithmetic Operators)
Toán tử số học được sử dụng để thực hiện các phép tính toán học cơ bản.
Bảng Toán Tử Số Học:
| Toán Tử | Ý Nghĩa | Ví Dụ | Kết Quả |
|---|---|---|---|
+ | Cộng | 5 + 3 | 8 |
- | Trừ | 10 - 4 | 6 |
* | Nhân | 7 * 2 | 14 |
/ | Chia | 15 / 4 | 3.75 |
// | Chia lấy phần nguyên | 15 // 4 | 3 |
| PT (ký tự Phần Trăm) | Chia lấy phần dư | 15 PT 4 | 3 |
** | Lũy thừa | 2 ** 3 | 8 |
Ví dụ 1.1: Các phép toán số học cơ bản
a = 15
b = 4
print("a + b =", a + b) # 19
print("a - b =", a - b) # 11
print("a * b =", a * b) # 60
print("a / b =", a / b) # 3.75
print("a // b =", a // b) # 3
print("a % b =", a % b) # 3
print("a ** b =", a ** b) # 50625Ví dụ 1.2: Phép toán với số thực
x = 5.5
y = 2.0
print("x / y =", x / y) # 2.75
print("x // y =", x // y) # 2.0 (là float vì có operand là float)2. Toán Tử So Sánh (Comparison Operators)
Toán tử so sánh được sử dụng để so sánh hai giá trị và trả về kết quả kiểu boolean (True hoặc False).
Bảng Toán Tử So Sánh:
| Toán Tử | Ý Nghĩa | Ví Dụ | Kết Quả |
|---|---|---|---|
== | Bằng | 5 == 5 | True |
!= | Khác | 5 != 5 | False |
> | Lớn hơn | 5 > 3 | True |
< | Nhỏ hơn | 5 < 3 | False |
>= | Lớn hơn hoặc bằng | 5 >= 5 | True |
<= | Nhỏ hơn hoặc bằng | 5 <= 3 | False |
Ví dụ 2.1: So sánh số học
x = 10
y = 7
print("x == y:", x == y) # False
print("x != y:", x != y) # True
print("x > y:", x > y) # True
print("x < y:", x < y) # False
print("x >= y:", x >= y) # True
print("x <= y:", x <= y) # FalseVí dụ 2.2: So sánh chuỗi (theo thứ tự từ điển)
str1 = "apple"
str2 = "banana"
print("str1 == str2:", str1 == str2) # False
print("str1 < str2:", str1 < str2) # True (vì 'a' < 'b')
print("'abc' < 'abd':", 'abc' < 'abd') # True3. Toán Tử Logic (Logical Operators)
Toán tử logic được sử dụng để kết hợp các điều kiện và đánh giá biểu thức logic.
Bảng Toán Tử Logic:
| Toán Tử | Ý Nghĩa | Ví Dụ | Kết Quả |
|---|---|---|---|
and | Và (True nếu cả hai True) | True and False | False |
or | Hoặc (True nếu ít nhất một True) | True or False | True |
not | Phủ định | not True | False |
Ví dụ 3.1: Toán tử logic cơ bản
age = 25
has_license = True
is_employed = False
# Điều kiện phức hợp
can_drive = age >= 18 and has_license
print("Có thể lái xe:", can_drive) # True
can_get_loan = age >= 18 and is_employed
print("Có thể vay vốn:", can_get_loan) # False
# Sử dụng OR
is_eligible = age >= 65 or is_employed
print("Đủ điều kiện ưu tiên:", is_eligible) # False
# Sử dụng NOT
is_unemployed = not is_employed
print("Đang thất nghiệp:", is_unemployed) # True4. Toán Tử Gán (Assignment Operators) kết hợp phép toán
Toán tử gán được sử dụng để gán giá trị cho biến, bao gồm cả các toán tử gán phức hợp.
Bảng Toán Tử Gán:
| Toán Tử | Ví Dụ | Tương Đương |
|---|---|---|
= | x = 5 | x = 5 |
+= | x += 3 | x = x + 3 |
-= | x -= 2 | x = x - 2 |
*= | x *= 4 | x = x * 4 |
/= | x /= 2 | x = x / 2 |
//= | x //= 3 | x = x // 3 |
PT1= | x PT= 3 | x = x PT 3 |
**= | x **= 2 | x = x ** 2 |
Ví dụ 4.1: Toán tử gán phức hợp
x = 10
print("Giá trị ban đầu:", x) # 10
x += 5 # x = x + 5
print("Sau x += 5:", x) # 15
x *= 2 # x = x * 2
print("Sau x *= 2:", x) # 30
x //= 4 # x = x // 4
print("Sau x //= 4:", x) # 7
x **= 2 # x = x ** 2
print("Sau x **= 2:", x) # 495. Toán Tử Identity Và Membership
Toán tử Identity: So sánh vùng nhớ của đối tượng
is– Trả về True nếu cả hai biến cùng tham chiếu đến một đối tượngis not– Trả về True nếu cả hai biến tham chiếu đến các đối tượng khác nhau
Toán tử Membership: Kiểm tra thành viên trong chuỗi
in– Trả về True nếu giá trị được tìm thấy trong chuỗinot in– Trả về True nếu giá trị không được tìm thấy trong chuỗi
Ví dụ 5.1: Toán tử Identity
a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
c = a
print("a is b:", a is b) # False (cùng giá trị nhưng khác đối tượng)
print("a is c:", a is c) # True (cùng đối tượng)
print("a == b:", a == b) # True (cùng giá trị)
# Với số nguyên nhỏ (Python sử dụng interning)
x = 256
y = 256
print("x is y:", x is y) # True (với số từ -5 đến 256)Ví dụ 5.2: Toán tử Membership
text = "Hello, Python!"
fruits = ["apple", "banana", "orange"]
# Kiểm tra trong chuỗi
print("'Python' in text:", "Python" in text) # True
print("'World' not in text:", "World" not in text) # True
# Kiểm tra trong danh sách
print("'apple' in fruits:", "apple" in fruits) # True
print("'grape' not in fruits:", "grape" not in fruits) # True6. Thứ Tự Ưu Tiên Các Toán Tử
Thứ tự ưu tiên xác định thứ tự thực hiện các phép toán trong một biểu thức phức tạp.
Bảng Thứ Tự Ưu Tiên (từ cao xuống thấp):
| Mức Ưu Tiên | Toán Tử | Mô Tả |
|---|---|---|
| 1 | () | Ngoặc đơn |
| 2 | ** | Lũy thừa |
| 3 | +x, -x, ~x | Toán tử một ngôi |
| 4 | *, /, //, PT | Nhân, chia |
| 5 | +, - | Cộng, trừ |
| 6 | <<, >> | Bitwise shift |
| 7 | & | Bitwise AND |
| 8 | ^ | Bitwise XOR |
| 9 | | | Bitwise OR |
| 10 | ==, !=, >, >=, <, <=, is, is not, in, not in | So sánh, identity, membership |
| 11 | not | Logical NOT |
| 12 | and | Logical AND |
| 13 | or | Logical OR |
Ví dụ 6.1: Thứ tự ưu tiên trong thực tế
# Biểu thức phức tạp
result = 5 + 3 * 2 ** 2 // 4 - 1
# Thực hiện: 2 ** 2 = 4 → 3 * 4 = 12 → 12 // 4 = 3 → 5 + 3 = 8 → 8 - 1 = 7
print("Kết quả:", result) # 7
# Sử dụng ngoặc đơn để thay đổi thứ tự ưu tiên
result2 = (5 + 3) * (2 ** 2) // (4 - 1)
# Thực hiện: 5+3=8 → 2**2=4 → 4-1=3 → 8*4=32 → 32//3=10
print("Kết quả với ngoặc:", result2) # 10Lưu ý Kỹ thuật & Khắc phục Lỗi Thường gặp
- Lỗi chia cho 0:
5 / 0→ZeroDivisionError - Nhầm lẫn giữa
==và=:==dùng để so sánh,=dùng để gán giá trị - Short-circuit evaluation: Trong biểu thức
and/or, không phải tất cả các điều kiện đều được đánh giá - Khác biệt giữa
isvà==:isso sánh identity (cùng đối tượng),==so sánh giá trị - Khuyến nghị: Luôn sử dụng ngoặc đơn cho các biểu thức phức tạp để code dễ đọc và tránh nhầm lẫn
Bài tập Thực hành
Bài 1: Viết chương trình kiểm tra một số có thỏa mãn đồng thời 3 điều kiện:
- Là số chẵn
- Lớn hơn 10
- Chia hết cho 3
Bài 2: Tính giá trị các biểu thức sau (không dùng máy tính) và kiểm tra bằng code:
a = 15 - 3 * 4 + 2 ** 3
b = (15 - 3) * (4 + 2) ** 3
c = 10 PT 3 + 5 // 2 * 4Chú ý: PT là ký hiệu Phần trăm trên bàn phím
Bài 3: Sử dụng toán tử gán phức hợp để:
- Khởi tạo biến
total = 100 - Trừ đi 25
- Nhân với 2
- Chia cho 5
- Cộng thêm 10
Bài 4: Kiểm tra xem một chuỗi có chứa cả từ “Python” và “Programming” không, sử dụng toán tử membership và logic.
Tóm tắt Bài học
- Toán tử số học thực hiện các phép tính toán học cơ bản
- Toán tử so sánh trả về giá trị boolean khi so sánh hai giá trị
- Toán tử logic kết hợp các điều kiện và sử dụng short-circuit evaluation
- Toán tử gán bao gồm cả các toán tử gán phức hợp để viết code ngắn gọn
- Toán tử identity so sánh vùng nhớ, toán tử membership kiểm tra thành viên
- Thứ tự ưu tiên xác định trình tự thực hiện phép toán, có thể thay đổi bằng ngoặc đơn
Câu hỏi Ôn tập
- Sự khác biệt giữa toán tử
//và/là gì? - Tại sao
a is btrả về False trong khia == btrả về True với hai list có cùng giá trị? - Giải thích khái niệm “short-circuit evaluation” trong toán tử logic.
- Tính giá trị của biểu thức:
8 + 12 * 2 - 4 ** 2 // 5
- PT là ký tự PHẦN TRĂM trên bàn phím ↩︎
