Bài 2: Biến và Kiểu Dữ Liệu trong Java

Mục tiêu bài học:

  • Hiểu khái niệm biến trong lập trình
  • Nắm vững các kiểu dữ liệu cơ bản trong Java
  • Biết cách khai báo, khởi tạo và sử dụng biến
  • Hiểu về phạm vi biến và quy tắc đặt tên
  • Thực hành với các toán tử cơ bản

Phần 1: Biến (Variables) trong Java

1.1 Biến là gì?

Biến là vùng nhớ được đặt tên, dùng để lưu trữ dữ liệu tạm thời trong chương trình.

Đặc điểm của biến:

  • Có tên (identifier)
  • Có kiểu dữ liệu (data type)
  • Có giá trị (value)
  • Có thể thay đổi giá trị (trừ khi là hằng số)

1.2 Cú pháp khai báo biến

// Cú pháp chung
kiểu_dữ_liệu tên_biến;

// Khai báo và khởi tạo
kiểu_dữ_liệu tên_biến = giá_trị;

Phần 2: Kiểu Dữ Liệu Cơ Bản (Primitive Data Types)

Java có 8 kiểu dữ liệu nguyên thủy:

2.1 Kiểu số nguyên

Kiểu dữ liệuKích thướcPhạm vi giá trịMặc định
byte1 byte-128 đến 1270
short2 bytes-32,768 đến 32,7670
int4 bytes-2^31 đến 2^31-10
long8 bytes-2^63 đến 2^63-10L
// Ví dụ:
byte tuoi = 25;
short soLuong = 1000;
int danSo = 1000000;
long tongDanSo = 7800000000L;  // L hoặc l để chỉ long

2.2 Kiểu số thực

Kiểu dữ liệuKích thướcPhạm vi giá trịĐộ chính xácMặc định
float4 bytes±3.4E-38 đến ±3.4E+386-7 chữ số0.0f
double8 bytes±1.7E-308 đến ±1.7E+30815 chữ số0.0d
// Ví dụ:
float diemTrungBinh = 8.5f;  // f hoặc F để chỉ float
double pi = 3.141592653589793;
double canBacHai = Math.sqrt(25);  // 5.0

2.3 Kiểu ký tự

Kiểu dữ liệuKích thướcPhạm vi giá trịMặc định
char2 bytes0 đến 65,535 (Unicode)‘\u0000’
// Ví dụ:
char kyTu = 'A';
char kyTuUnicode = '\u0041';  // 'A' trong Unicode
char kyTuSo = 65;             // 'A' (ASCII)
char kyTuDacBiet = '\n';      // Ký tự xuống dòng

2.4 Kiểu logic

Kiểu dữ liệuKích thướcGiá trịMặc định
boolean1 bittrue/falsefalse
// Ví dụ:
boolean isJavaFun = true;
boolean isFishTasty = false;
boolean isAdult = (tuoi >= 18);  // Biểu thức logic

Phần 3: Kiểu Dữ Liệu Tham Chiếu (Reference Types)

3.1 Kiểu tham chiếu cơ bản

// String - Chuỗi ký tự
String hoTen = "Nguyễn Văn A";
String email = "example@gmail.com";

// Array - Mảng
int[] mangSo = {1, 2, 3, 4, 5};
String[] mangTen = {"An", "Bình", "Châu"};

// Class - Lớp đối tượng
Scanner scanner = new Scanner(System.in);
Date ngayHienTai = new Date();

3.2 Sự khác biệt: Primitive vs Reference

Đặc điểmKiểu nguyên thủyKiểu tham chiếu
Lưu trữGiá trị trực tiếpTham chiếu đến đối tượng
Kích thướcCố địnhThay đổi
Giá trị mặc địnhCónull
Truyền tham sốTheo giá trịTheo tham chiếu
Ví dụint, doubleString, Array

Phần 4: Khai Báo và Sử Dụng Biến

4.1 Các cách khai báo biến

// Cách 1: Khai báo riêng lẻ
int age;
double salary;
String name;

// Cách 2: Khai báo và khởi tạo
int age = 25;
double salary = 1500.50;
String name = "John";

// Cách 3: Khai báo nhiều biến cùng kiểu
int x = 5, y = 10, z = 15;
String firstName = "John", lastName = "Doe";

// Cách 4: Sử dụng var (Java 10+)
var message = "Hello World";  // String
var count = 10;               // int
var price = 9.99;             // double

4.2 Quy tắc đặt tên biến (Naming Convention)

// ĐÚNG:
int age;                    // camelCase cho biến
double annualSalary;        // rõ ràng, có nghĩa
String firstName;           // phân biệt từ
final double PI = 3.14;     // UPPER_CASE cho hằng số
String $currency = "USD";   // $ và _ được phép

// SAI:
int 1stNumber;              // Bắt đầu bằng số
double annual-salary;       // Có dấu gạch ngang
String class;               // Từ khóa Java
int a;                      // Không có nghĩa

Quy tắc đặt tên:

  1. Bắt đầu bằng chữ cái, $ hoặc _
  2. Không chứa khoảng trắng
  3. Không trùng với từ khóa Java
  4. Phân biệt hoa thường
  5. Nên đặt tên có ý nghĩa

4.3 Hằng số (Constants)

// Sử dụng final để khai báo hằng số
final double PI = 3.14159;
final int MAX_USERS = 1000;
final String COMPANY_NAME = "TechCorp";

// Hằng số phải được khởi tạo ngay
final int MIN_AGE = 18;

// Error: Không thể thay đổi giá trị hằng số
// PI = 3.14;  // COMPILATION ERROR

Phần 5: Ép Kiểu (Type Casting)

5.1 Ép kiểu tự động (Widening)

// Tự động chuyển kiểu nhỏ → lớn
int myInt = 9;
double myDouble = myInt;  // Tự động: int -> double

byte myByte = 100;
int myInt2 = myByte;      // byte -> int

5.2 Ép kiểu tường minh (Narrowing)

// Thủ công chuyển kiểu lớn → nhỏ
double myDouble = 9.78;
int myInt = (int) myDouble;  // 9 (mất phần thập phân)

long bigNumber = 100000L;
int smallNumber = (int) bigNumber;

5.3 Ép kiểu giữa các kiểu khác nhau (Chuyển kiểu)

// String -> int
String strNumber = "123";
int number = Integer.parseInt(strNumber);

// int -> String
int num = 456;
String str = String.valueOf(num);
String str2 = Integer.toString(num);

// char -> int
char ch = 'A';
int ascii = (int) ch;  // 65

// boolean -> String
boolean flag = true;
String boolStr = Boolean.toString(flag);

Phần 6: Toán Tử (Operators)

6.1 Toán tử số học

(PT là ký tự phần trăm trên bàn phím, tôi dùng thay thế do website lọc ký hiệu này làm vỡ định dạng)

int a = 10, b = 3;

System.out.println(a + b);   // 13: Cộng
System.out.println(a - b);   // 7: Trừ
System.out.println(a * b);   // 30: Nhân
System.out.println(a / b);   // 3: Chia nguyên
System.out.println((double)a / b); // 3.3333: Chia thực
System.out.println(a PT b);   // 1: Chia lấy dư   (PT là ký tự phần trăm trên bàn phím)
System.out.println(++a);     // 11: Tăng trước
System.out.println(b--);     // 3: Giảm sau

6.2 Toán tử gán

int x = 10;
x += 5;    // x = x + 5 ==> 15
x -= 3;    // x = x - 3 ==> 12
x *= 2;    // x = x * 2 ==> 24
x /= 4;    // x = x / 4 ==> 6
x PT= 4;    // x = x PT 4 ==> 2

6.3 Toán tử so sánh

int a = 10, b = 20;

System.out.println(a == b);  // false: Bằng
System.out.println(a != b);  // true: Khác
System.out.println(a > b);   // false: Lớn hơn
System.out.println(a < b);   // true: Nhỏ hơn
System.out.println(a >= 10); // true: Lớn hơn hoặc bằng
System.out.println(b <= 20); // true: Nhỏ hơn hoặc bằng

6.4 Toán tử logic

boolean x = true, y = false;

System.out.println(x && y);   // false: AND
System.out.println(x || y);   // true: OR
System.out.println(!x);       // false: NOT

// Toán tử với điều kiện
int age = 18;
boolean hasLicense = true;
boolean canDrive = (age >= 18) && hasLicense;  // true

6.5 Toán tử ba ngôi (Ternary)

int age = 20;
String status = (age >= 18) ? "Adult" : "Minor";
// status = "Adult"

int score = 85;
String grade = (score >= 90) ? "A" :
               (score >= 80) ? "B" :
               (score >= 70) ? "C" :
               (score >= 60) ? "D" : "F";
// grade = "B"

Phần 7: Bài Tập Thực Hành

Bài tập 1: Khai báo và tính toán

public class BaiTap1 {
    public static void main(String[] args) {
        // 1. Khai báo các biến
        int a = 15;
        int b = 4;
        double c = 3.5;
        
        // 2. Tính toán
        int tong = a + b;
        double thuong = a / c;
        int phanDu = a % b;
        
        // 3. In kết quả
        System.out.println("Tổng: " + tong);
        System.out.println("Thương: " + thuong);
        System.out.println("Phần dư: " + phanDu);
    }
}

Bài tập 2: Chuyển đổi nhiệt độ

public class BaiTap2 {
    public static void main(String[] args) {
        // Chuyển từ Celsius sang Fahrenheit
        // Công thức: F = (C × 9/5) + 32
        
        double celsius = 25.0;
        double fahrenheit = (celsius * 9/5) + 32;
        
        System.out.println(celsius + "°C = " + fahrenheit + "°F");
    }
}

Bài tập 3: Tính chỉ số BMI

public class BaiTap3 {
    public static void main(String[] args) {
        // BMI = cân nặng (kg) / (chiều cao (m) * chiều cao (m))
        
        double weight = 65.5;    // kg
        double height = 1.70;    // m
        
        double bmi = weight / (height * height);
        
        System.out.println("Cân nặng: " + weight + " kg");
        System.out.println("Chiều cao: " + height + " m");
        System.out.println("Chỉ số BMI: " + bmi);
        
        // Phân loại BMI
        if (bmi < 18.5) {
            System.out.println("Phân loại: Thiếu cân");
        } else if (bmi < 25) {
            System.out.println("Phân loại: Bình thường");
        } else if (bmi < 30) {
            System.out.println("Phân loại: Thừa cân");
        } else {
            System.out.println("Phân loại: Béo phì");
        }
    }
}

Bài tập 4: Tính tiền điện

public class BaiTap4 {
    public static void main(String[] args) {
        /* Tính tiền điện theo bậc thang:
           - 0-50 kWh: 1,678 đ/kWh
           - 51-100 kWh: 1,734 đ/kWh
           - 101-200 kWh: 2,014 đ/kWh
           - 201-300 kWh: 2,536 đ/kWh
           - Trên 300 kWh: 2,834 đ/kWh
        */
        
        int soDien = 250;  // kWh
        double tienDien = 0;
        
        if (soDien <= 50) {
            tienDien = soDien * 1678;
        } else if (soDien <= 100) {
            tienDien = 50 * 1678 + (soDien - 50) * 1734;
        } else if (soDien <= 200) {
            tienDien = 50 * 1678 + 50 * 1734 + (soDien - 100) * 2014;
        } else if (soDien <= 300) {
            tienDien = 50 * 1678 + 50 * 1734 + 100 * 2014 + (soDien - 200) * 2536;
        } else {
            tienDien = 50 * 1678 + 50 * 1734 + 100 * 2014 + 100 * 2536 + (soDien - 300) * 2834;
        }
        
        System.out.println("Số điện: " + soDien + " kWh");
        System.out.println("Tiền điện: " + tienDien + " đồng");
        System.out.println("Tiền điện (VND): " + String.format("PT,.0f", tienDien) + " đ");
         // CHÚ Ý, sửa thay thế PT = ký hiệu phần trăm trên bàn phím trong String.format("PT,.0f", tienDien) + " đ")
    }
}

Bài tập về nhà:

Bài 1: Tính tiền lương

Viết chương trình tính lương nhân viên:

  • Nhập số giờ làm và lương theo giờ
  • Tính tổng lương
  • Nếu làm trên 40 giờ, những giờ vượt tính 1.5 lần

Bài 2: Quy đổi tiền tệ

Viết chương trình quy đổi:

  • USD sang VND (1 USD = 23,500 VND)
  • EUR sang VND (1 EUR = 27,000 VND)

Bài 3: Giải phương trình bậc 1

Giải phương trình: ax + b = 0

  • Nhập a, b
  • Tính và in nghiệm x

Chuẩn bị cho Bài 3: Nhập Xuất Dữ Liệu

  • Sử dụng Scanner để nhập dữ liệu từ bàn phím
  • Định dạng đầu ra với printf()
  • Xử lý ngoại lệ cơ bản khi nhập liệu
  • Bài tập thực hành với các dạng nhập xuất khác nhau

Lưu ý quan trọng: Hãy thực hành nhiều lần với các bài tập. Đừng chỉ đọc lý thuyết – hãy viết code, chạy thử, và sửa lỗi. Đó là cách tốt nhất để học lập trình!

Comments are closed.