Bài 8: TÍNH KẾ THỪA – SỨC MẠNH CỦA SỰ TÁI SỬ DỤNG TRONG OOP

Chào các lập trình viên tương lai! Hôm nay chúng ta sẽ khám phá một trong những tính năng mạnh mẽ nhất của OOP – Tính kế thừa (Inheritance). Đây chính là chìa khóa để viết code ngắn gọn, tái sử dụng và dễ bảo trì!

I. PHẦN LÝ THUYẾT

1. Tư duy “IS-A” trong thế giới thực

Trong cuộc sống, chúng ta thấy nhiều mối quan hệ “là một”:

  • Chó là một loài Động vật
  • Xe ô tô là một loại Phương tiện giao thông
  • Giáo viên là một Nhân viên

Trong OOP, chúng ta mô phỏng mối quan hệ này bằng kế thừa.

2. Kế thừa là gì?

Tính kế thừa cho phép một lớp (lớp con) thừa hưởng các thuộc tính và phương thức từ một lớp khác (lớp cha).

Lợi ích:

  • Tái sử dụng code: Không cần viết lại code đã có
  • Tổ chức code: Phân cấp rõ ràng, dễ hiểu
  • Mở rộng tính năng: Dễ dàng thêm tính năng mới
  • Dễ bảo trì: Sửa ở lớp cha, tất cả lớp con đều được cập nhật

3. Từ khóa extends – Cầu nối kế thừa

Để tạo lớp kế thừa, chúng ta dùng từ khóa extends:

class LopCha {
    // Thuộc tính và phương thức của lớp cha
}

class LopCon extends LopCha {
    // Lớp con thừa hưởng mọi thứ từ lớp cha
    // Có thể thêm thuộc tính/phương thức mới
    // Có thể ghi đè phương thức của lớp cha
}

4. Từ khóa super – Gọi đến lớp cha

super có 3 công dụng chính:

  1. super(): Gọi constructor của lớp cha
  2. super.thuocTinh: Truy cập thuộc tính của lớp cha
  3. super.phuongThuc(): Gọi phương thức của lớp cha

5. Ghi đè phương thức (Method Overriding)

Khi lớp con muốn thay đổi hành vi của phương thức kế thừa từ lớp cha, nó có thể ghi đè phương thức đó:

  • Sử dụng annotation @Override
  • Phương thức phải có cùng tên và tham số
  • Phạm vi truy cập không được hẹp hơn lớp cha

6. Các loại kế thừa trong Java

Java hỗ trợ:

  • Đơn kế thừa: Một lớp con chỉ kế thừa từ một lớp cha
  • Đa cấp: Lớp A -> Lớp B -> Lớp C
  • Phân cấp: Nhiều lớp con từ một lớp cha

Java KHÔNG hỗ trợ đa kế thừa (một lớp con từ nhiều lớp cha) -> Giải pháp: Interface (sẽ học ở bài sau)

II. PHẦN THỰC HÀNH

Ví dụ 1: Hệ thống Động vật cơ bản

// Lớp cha: Động vật
// File: DongVat.java
public class DongVat {
    // Thuộc tính protected - cho phép lớp con truy cập
    protected String ten;
    protected int tuoi;
    protected double canNang;
    
    // Constructor
    public DongVat(String ten, int tuoi, double canNang) {
        this.ten = ten;
        this.tuoi = tuoi;
        this.canNang = canNang;
    }
    
    // Phương thức chung cho mọi động vật
    public void an() {
        System.out.println(ten + " đang ăn...");
    }
    
    public void ngu() {
        System.out.println(ten + " đang ngủ...");
    }
    
    public void hienThiThongTin() {
        System.out.println("Tên: " + ten);
        System.out.println("Tuổi: " + tuoi + " năm");
        System.out.println("Cân nặng: " + canNang + " kg");
    }
}
// Lớp con: Chó
// File: ConCho.java
public class ConCho extends DongVat {
    // Thuộc tính riêng của Chó
    private String giongCho;
    private boolean coTheTruongNha;
    
    // Constructor của lớp con phải gọi constructor của lớp cha
    public ConCho(String ten, int tuoi, double canNang, 
                  String giongCho, boolean coTheTruongNha) {
        super(ten, tuoi, canNang);  // Gọi constructor của DongVat
        this.giongCho = giongCho;
        this.coTheTruongNha = coTheTruongNha;
    }
    
    // Phương thức riêng của Chó
    public void sua() {
        System.out.println(ten + " đang sủa: Gâu gâu!");
    }
    
    public void duoiMeo() {
        System.out.println(ten + " đang đuổi mèo...");
    }
    
    // Ghi đè phương thức của lớp cha
    @Override
    public void hienThiThongTin() {
        super.hienThiThongTin();  // Gọi phương thức của lớp cha
        System.out.println("Giống chó: " + giongCho);
        System.out.println("Có thể trông nhà: " + (coTheTruongNha ? "Có" : "Không"));
    }
}
// Lớp con: Mèo
// File: ConMeo.java
public class ConMeo extends DongVat {
    private String mauLong;
    private boolean thichLeoTree;
    
    public ConMeo(String ten, int tuoi, double canNang, 
                  String mauLong, boolean thichLeoTree) {
        super(ten, tuoi, canNang);
        this.mauLong = mauLong;
        this.thichLeoTree = thichLeoTree;
    }
    
    // Phương thức riêng
    public void batChuot() {
        System.out.println(ten + " đang rình bắt chuột...");
    }
    
    public void keu() {
        System.out.println(ten + " kêu: Meo meo!");
    }
    
    // Ghi đè phương thức ăn - mèo ăn khác chó
    @Override
    public void an() {
        System.out.println(ten + " đang ăn cá một cách nhẹ nhàng...");
    }
    
    @Override
    public void hienThiThongTin() {
        super.hienThiThongTin();
        System.out.println("Màu lông: " + mauLong);
        System.out.println("Thích leo trèo: " + (thichLeoTree ? "Có" : "Không"));
    }
}
// Chương trình chính
// File MainDongVat.java
public class MainDongVat {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("=== HỆ THỐNG QUẢN LÝ ĐỘNG VẬT ===\n");
        
        // Tạo đối tượng Chó
        ConCho cho1 = new ConCho("Lucky", 3, 15.5, "Husky", true);
        System.out.println("THÔNG TIN CHÓ:");
        cho1.hienThiThongTin();
        cho1.an();  // Kế thừa từ DongVat
        cho1.sua();  // Phương thức riêng
        cho1.duoiMeo();
        
        System.out.println("\n---\n");
        
        // Tạo đối tượng Mèo
        ConMeo meo1 = new ConMeo("Mimi", 2, 4.2, "Tam thể", true);
        System.out.println("THÔNG TIN MÈO:");
        meo1.hienThiThongTin();
        meo1.an();  // Phương thức đã ghi đè
        meo1.ngu();  // Kế thừa từ DongVat
        meo1.keu();
        meo1.batChuot();
        
        System.out.println("\n---\n");
        
        // Đa hình cơ bản: DongVat có thể tham chiếu đến đối tượng con
        System.out.println("SỬ DỤNG TÍNH ĐA HÌNH:");
        DongVat dongVat1 = new ConCho("Max", 4, 12.0, "Poodle", false);
        DongVat dongVat2 = new ConMeo("Tom", 1, 3.5, "Đen", false);
        
        dongVat1.an();  // Gọi phương thức của ConCho
        dongVat2.an();  // Gọi phương thức của ConMeo (đã ghi đè)
        
        // Kiểm tra kiểu đối tượng
        System.out.println("\nKiểm tra kiểu đối tượng:");
        System.out.println("dongVat1 có phải là ConCho không? " + 
                          (dongVat1 instanceof ConCho));
        System.out.println("dongVat1 có phải là DongVat không? " + 
                          (dongVat1 instanceof DongVat));
    }
}

Ví dụ 2: Hệ thống Nhân viên công ty

// Lớp cha: Nhân viên
// File: NhanVien.java
public class NhanVien {
    protected String maNV;
    protected String hoTen;
    protected double luongCoBan;
    
    public NhanVien(String maNV, String hoTen, double luongCoBan) {
        this.maNV = maNV;
        this.hoTen = hoTen;
        this.luongCoBan = luongCoBan;
    }
    
    // Phương thức tính lương - sẽ được ghi đè ở lớp con
    public double tinhLuong() {
        return luongCoBan;
    }
    
    public void hienThiThongTin() {
        System.out.println("Mã NV: " + maNV);
        System.out.println("Họ tên: " + hoTen);
        System.out.println("Lương cơ bản: " + luongCoBan);
    }
}
// Lớp con: Nhân viên văn phòng
// File: NhanVienVanPhong.java 
public class NhanVienVanPhong extends NhanVien {
    private double soGioLamThem;
    private double luongThemMoiGio;
    
    public NhanVienVanPhong(String maNV, String hoTen, double luongCoBan,
                           double soGioLamThem, double luongThemMoiGio) {
        super(maNV, hoTen, luongCoBan);
        this.soGioLamThem = soGioLamThem;
        this.luongThemMoiGio = luongThemMoiGio;
    }
    
    // Ghi đè phương thức tính lương
    @Override
    public double tinhLuong() {
        return luongCoBan + (soGioLamThem * luongThemMoiGio);
    }
    
    @Override
    public void hienThiThongTin() {
        super.hienThiThongTin();
        System.out.println("Số giờ làm thêm: " + soGioLamThem);
        System.out.println("Lương làm thêm/giờ: " + luongThemMoiGio);
        System.out.println("Tổng lương: " + this.tinhLuong());
        System.out.println("Chức vụ: Nhân viên văn phòng");
    }
}
// Lớp con: Quản lý
// File: QuanLy.java
public class QuanLy extends NhanVien {
    private double phuCapChucVu;
    private double heSoKinhNghiem;
    
    public QuanLy(String maNV, String hoTen, double luongCoBan,
                 double phuCapChucVu, double heSoKinhNghiem) {
        super(maNV, hoTen, luongCoBan);
        this.phuCapChucVu = phuCapChucVu;
        this.heSoKinhNghiem = heSoKinhNghiem;
    }
    
    @Override
    public double tinhLuong() {
        return (luongCoBan * heSoKinhNghiem) + phuCapChucVu;
    }
    
    @Override
    public void hienThiThongTin() {
        super.hienThiThongTin();
        System.out.println("Phụ cấp chức vụ: " + phuCapChucVu);
        System.out.println("Hệ số kinh nghiệm: " + heSoKinhNghiem);
        System.out.println("Tổng lương: " + this.tinhLuong());
        System.out.println("Chức vụ: Quản lý");
    }
    
    // Phương thức riêng của quản lý
    public void hopBanGiamDoc() {
        System.out.println(hoTen + " đang họp với ban giám đốc...");
    }
}
// Lớp con: Nhân viên kinh doanh
// File: NhanVienKinhDoanh.java
public class NhanVienKinhDoanh extends NhanVien {
    private double doanhSo;
    private double tyLeHoaHong;
    
    public NhanVienKinhDoanh(String maNV, String hoTen, double luongCoBan,
                            double doanhSo, double tyLeHoaHong) {
        super(maNV, hoTen, luongCoBan);
        this.doanhSo = doanhSo;
        this.tyLeHoaHong = tyLeHoaHong;
    }
    
    @Override
    public double tinhLuong() {
        return luongCoBan + (doanhSo * tyLeHoaHong / 100);
    }
    
    @Override
    public void hienThiThongTin() {
        super.hienThiThongTin();
        System.out.println("Doanh số: " + doanhSo);
        System.out.println("Tỷ lệ hoa hồng: " + tyLeHoaHong + "%");
        System.out.println("Tổng lương: " + this.tinhLuong());
        System.out.println("Chức vụ: Nhân viên kinh doanh");
    }
    
    // Phương thức riêng
    public void chamSocKhachHang() {
        System.out.println(hoTen + " đang chăm sóc khách hàng...");
    }
}

III. CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP

Phần A: Câu hỏi lý thuyết (5 phút)

  1. Câu 1: Kế thừa trong Java có hỗ trợ đa kế thừa không? Nếu không, giải pháp thay thế là gì?
  2. Câu 2: Sự khác biệt giữa this và super là gì?
  3. Câu 3: Khi nào nên sử dụng protected thay vì private cho thuộc tính?
  4. Câu 4: Annotation @Override có tác dụng gì? Có bắt buộc phải sử dụng không?
  5. Câu 5: Constructor của lớp con luôn phải gọi constructor của lớp cha. Đúng hay sai? Giải thích.

Phần B: Bài tập thực hành (25 phút)

Bài 1: Hệ thống hình học

Tạo hệ thống các lớp hình học:

  1. Lớp cha HinhHoc:
    • Thuộc tính: ten, mauSac
    • Phương thức: tinhDienTich(), tinhChuVi(), hienThiThongTin()
  2. Lớp con HinhChuNhat:
    • Thêm thuộc tính: chieuDai, chieuRong
    • Ghi đè các phương thức tính diện tích, chu vi
  3. Lớp con HinhTron:
    • Thêm thuộc tính: banKinh
    • Ghi đè các phương thức tính diện tích, chu vi
  4. Lớp con HinhTamGiac:
    • Thêm thuộc tính: canhA, canhB, canhC
    • Thêm phương thức: kiemTraHopLe() kiểm tra 3 cạnh có tạo thành tam giác không

Bài 2: Hệ thống phương tiện giao thông

Xây dựng hệ thống sau:

  1. Lớp cha PhuongTien:
    • Thuộc tính: hangSanXuat, namSanXuat, giaBan
    • Phương thức: layVanTocToiDa(), laySoChoNgoi()
  2. Lớp con XeMay:
    • Thêm: dungTichXiLanh, loaiXe (số/tay ga)
    • Ghi đè các phương thức
  3. Lớp con Oto:
    • Thêm: soCho, kieuDongCo (xăng/dầu/điện)
    • Ghi đè các phương thức
    • Thêm phương thức: tinhThueTruocBa() (tính thuế trước bạ)

Bài 3: Hệ thống tài khoản ngân hàng

Phát triển hệ thống từ bài trước:

  1. Lớp cha TaiKhoan:
    • Thuộc tính: soTaiKhoan, tenChuTaiKhoan, soDu
    • Phương thức: guiTien(), rutTien(), hienThiThongTin()
  2. Lớp con TaiKhoanTietKiem:
    • Thêm: kyHan (tháng), laiSuat
    • Thêm phương thức: tinhLaiSuat() tính tiền lãi
    • Ghi đè rutTien(): không cho rút trước kỳ hạn
  3. Lớp con TaiKhoanThanhToan:
    • Thêm: hanMucRut, phiGiaoDich
    • Ghi đè rutTien(): trừ phí giao dịch
    • Thêm phương thức: thanhToanHoaDon()

Phần C: Thử thách nâng cao (20 phút)

Bài 4: Hệ thống đào tạo trực tuyến

Xây dựng hệ thống quản lý khóa học:

  1. Lớp cha NguoiDung:
    • Thuộc tính: id, hoTen, email, ngayDangKy
    • Phương thức: dangNhap(), xemThongTin()
  2. Lớp con HocVien:
    • Thêm: danhSachKhoaHoc, diemSoTrungBinh
    • Thêm phương thức: thamGiaKhoaHoc(), nopBaiTap(), xemKetQuaHocTap()
  3. Lớp con GiangVien:
    • Thêm: chuyenMon, danhSachKhoaHocGiangDay
    • Thêm phương thức: taoKhoaHoc(), chamBai(), traoDoiVoiHocVien()
  4. Lớp con QuanTriVien:
    • Thêm: quyenHan
    • Thêm phương thức: duyetKhoaHoc(), khoaTaiKhoan(), xemBaoCao()

Bài 5: Trò chơi nhập vai đơn giản

Tạo hệ thống nhân vật cho game:

  1. Lớp cha NhanVat:
    • Thuộc tính: ten, capDo, mau, sucManh
    • Phương thức: tanCong(), nhanSatThuong(), chet()
  2. Lớp con ChienBinh:
    • Thêm: giap, vuKhi
    • Ghi đè tanCong(): sức mạnh × 1.5
    • Ghi đè nhanSatThuong(): giảm 20% sát thương
  3. Lớp con PhapSu:
    • Thêm: phepThuat, mana
    • Ghi đè tanCong(): tiêu hao mana
    • Thêm phương thức: hoiMana(), suDungPhepThuat()
  4. Lớp con CungThu:
    • Thêm: tamBan, soTen
    • Thêm phương thức: banTen(): tấn công từ xa
    • Ghi đè tanCong(): sát thương phụ thuộc vào tầm bắn

IV. TÓM TẮT BÀI HỌC

  • Kế thừa cho phép tái sử dụng code và tạo hệ thống phân cấp
  • Sử dụng extends để tạo lớp con từ lớp cha
  • super dùng để truy cập thành phần của lớp cha
  • Ghi đè phương thức thay đổi hành vi kế thừa
  • Quan hệ “is-a” xác định khi nào nên dùng kế thừa
  • Java chỉ hỗ trợ đơn kế thừa cho lớp

P.S.: Đừng quên làm bài tập về nhà! Hãy thử tạo một hệ thống phân cấp cho lĩnh vực bạn yêu thích (thể thao, âm nhạc, ẩm thực…). Tôi rất mong xem sự sáng tạo của các bạn!

Comments are closed.