Giới thiệu: Trong quá trình thực thi, chương trình có thể gặp phải các lỗi (ngoại lệ) do nhiều nguyên nhân: dữ liệu nhập không hợp lệ, truy cập file không tồn tại, chia cho 0, … Xử lý ngoại lệ giúp chương trình không bị dừng đột ngột và có cơ chế xử lý lỗi phù hợp.
Mục tiêu bài học:
– Hiểu khái niệm ngoại lệ và tại sao cần xử lý ngoại lệ
– Sử dụng thành thạo khối lệnh try-except để bắt và xử lý lỗi
– Sử dụng else và finally trong xử lý ngoại lệ
– Nắm được một số loại ngoại lệ phổ biến trong Python
– Biết cách ném ra ngoại lệ (raise exception)
1. Khái Niệm Về Ngoại Lệ
Ngoại lệ (Exception) là các lỗi xảy ra trong thời gian chạy chương trình, làm gián đoạn luồng thực thi bình thường.
Ví dụ các lỗi thường gặp:
ZeroDivisionError: Chia cho 0ValueError: Giá trị không hợp lệ (vd: ép kiểu thất bại)TypeError: Thao tác không hợp lệ trên kiểu dữ liệuIndexError: Chỉ số ngoài phạm vi của list, tupleKeyError: Key không tồn tại trong dictionaryFileNotFoundError: File không tồn tại
2. Xử Lý Ngoại Lệ Với Try-Except
Cú pháp cơ bản:
try:
# Khối lệnh có thể gây ra ngoại lệ
except [Loại_ngoại_lệ]:
# Khối lệnh xử lý khi ngoại lệ xảy raVí dụ 2.1: Bắt một loại ngoại lệ cụ thể
try:
num = int(input("Nhập một số nguyên: "))
print(f"Số bạn nhập: {num}")
except ValueError:
print("Lỗi: Vui lòng nhập một số nguyên hợp lệ!")Ví dụ 2.2: Bắt nhiều loại ngoại lệ
try:
a = int(input("Nhập a: "))
b = int(input("Nhập b: "))
ket_qua = a / b
print(f"{a} / {b} = {ket_qua}")
except ValueError:
print("Lỗi: Giá trị nhập không phải số nguyên!")
except ZeroDivisionError:
print("Lỗi: Không thể chia cho 0!")Ví dụ 2.3: Bắt tất cả ngoại lệ
try:
# Code có thể gây lỗi
file = open("file.txt", "r")
data = file.read()
print(data)
except Exception as e:
print(f"Đã xảy ra lỗi: {e}")3. Sử Dụng Else Và Finally
Else: Khối lệnh trong else được thực thi nếu không có ngoại lệ nào xảy ra.
Finally: Khối lệnh trong finally luôn được thực thi, dù có ngoại lệ hay không. Thường dùng để dọn dẹp tài nguyên.
Ví dụ 3.1: Sử dụng else và finally
try:
num = int(input("Nhập một số: "))
except ValueError:
print("Đây không phải là số hợp lệ!")
else:
print(f"Bạn đã nhập số: {num}")
finally:
print("Khối lệnh này luôn được thực thi.")Ví dụ 3.2: Sử dụng finally để đóng file
try:
file = open("data.txt", "r")
data = file.read()
print(data)
except FileNotFoundError:
print("File không tồn tại!")
finally:
file.close() # Luôn đóng file dù có lỗi hay không4. Một Số Loại Ngoại Lệ Phổ Biến
| Loại ngoại lệ | Mô tả | Ví dụ |
|---|---|---|
ZeroDivisionError | Chia cho 0 | 10 / 0 |
ValueError | Giá trị không hợp lệ | int("abc") |
TypeError | Thao tác trên kiểu dữ liệu không phù hợp | "2" + 2 |
IndexError | Chỉ số ngoài phạm vi | list[10] trên list có 3 phần tử |
KeyError | Key không tồn tại trong dictionary | dict["key_khong_ton_tai"] |
FileNotFoundError | File hoặc thư mục không tồn tại | open("file_khong_ton_tai.txt") |
NÂNG CAO
5. Ném Ra Ngoại Lệ (Raise Exception)
Sử dụng raise để chủ động ném ra ngoại lệ khi một điều kiện không thỏa mãn.
Ví dụ 5.1: Ném ra ngoại lệ
def kiem_tra_tuoi(tuoi):
if tuoi < 0:
raise ValueError("Tuổi không thể là số âm!")
elif tuoi < 18:
raise ValueError("Chưa đủ tuổi trưởng thành!")
else:
print("Đủ tuổi trưởng thành.")
try:
kiem_tra_tuoi(-5)
except ValueError as e:
print(f"Lỗi: {e}")Ví dụ 5.2: Ném lại ngoại lệ
try:
# Một số thao tác
x = int(input("Nhập số: "))
except ValueError as e:
print("Đã xảy ra lỗi ValueError, đang xử lý...")
raise # Ném lại ngoại lệ hiện tại6. Tự Định Nghĩa Ngoại Lệ
Có thể tạo lớp ngoại lệ tùy chỉnh bằng cách kế thừa từ lớp Exception.
Ví dụ 6.1: Định nghĩa ngoại lệ tùy chỉnh
class LoiTuoi(Exception):
"""Ngoại lệ cho lỗi liên quan đến tuổi"""
pass
def kiem_tra_tuoi(tuoi):
if tuoi < 0:
raise LoiTuoi("Tuổi không thể âm!")
return tuoi
try:
kiem_tra_tuoi(-1)
except LoiTuoi as e:
print(f"Lỗi tuổi: {e}")Bài Tập Thực Hành (Tự Giải)
Bài 1: Viết chương trình nhập vào hai số và thực hiện phép chia, xử lý các ngoại lệ có thể xảy ra.
Bài 2: Viết chương trình nhập vào một số nguyên dương, xử lý nếu nhập sai.
Bài 3: Viết hàm tính căn bậc hai của một số, ném ra ngoại lệ nếu số là âm.
Bài 4: Xử lý ngoại lệ khi truy cập vào một phần tử không tồn tại trong list.
Bài 5: Viết chương trình mở file và đọc nội dung, xử lý ngoại lệ nếu file không tồn tại.
Bài 6: Tạo một ngoại lệ tùy chỉnh cho lỗi điểm số không hợp lệ (ngoài khoảng 0-10).
Bài 7: Viết chương trình nhập tuổi, sử dụng else và finally để thông báo.
Bài 8: Xử lý nhiều loại ngoại lệ trong cùng một khối except.
Bài 9: Viết chương trình tính tổng các số trong một list, xử lý nếu có phần tử không phải số.
Bài 10: Sử dụng vòng lặp để yêu cầu nhập lại khi gặp lỗi.
Lưu Ý Quan Trọng
- Không lạm dụng try-except: Chỉ dùng cho các lỗi có thể xảy ra, không dùng để che giấu lỗi logic.
- Cụ thể hóa ngoại lệ: Bắt các ngoại lệ cụ thể thay vì bắt tất cả.
- Sử dụng finally cho tài nguyên: Luôn dùng finally để đảm bảo giải phóng tài nguyên (file, kết nối mạng, …).
- Ghi log lỗi: Trong ứng dụng thực tế, nên ghi log lỗi để debug.
Tóm Tắt
- Try-except: Cơ chế chính để xử lý ngoại lệ trong Python
- Else: Thực thi khi không có ngoại lệ
- Finally: Luôn thực thi, dùng để dọn dẹp
- Raise: Chủ động ném ra ngoại lệ
- Exception tùy chỉnh: Tạo ngoại lệ riêng cho ứng dụng
