Bài 03 – Toán Tử Và Biểu Thức Trong Python

Giới thiệu: Trong các bài học trước, chúng ta đã làm quen với việc lưu trữ dữ liệu trong biến. Tuy nhiên, sức mạnh thực sự của lập trình nằm ở khả năng thao tác và xử lý dữ liệu thông qua các phép toán. Bài học này cung cấp kiến thức toàn diện về các toán tử (operators) và biểu thức (expressions) trong Python – những công cụ cơ bản để xây dựng các phép tính, so sánh và quyết định logic trong chương trình.

Mục tiêu bài học:
– Phân loại và sử dụng thành thạo các nhóm toán tử trong Python.
– Hiểu rõ và vận dụng được các biểu thức số học, so sánh và logic.
– Nắm vững thứ tự ưu tiên của các toán tử và cách sử dụng ngoặc đơn.
– Áp dụng được các toán tử gán phức hợp để viết code ngắn gọn.
– Hiểu và sử dụng được các toán tử identity và membership.

ÔN LẠI: Bài 02 – Biến, Hằng Và Kiểu Dữ Liệu Cơ Bản Trong Python


Đọc thêm: Nhập môn Tư duy lập trình với Python – Bài 2: “Phép Thuật” Của Toán Tử


1. Toán Tử Số Học (Arithmetic Operators)

Toán tử số học được sử dụng để thực hiện các phép tính toán học cơ bản.

Bảng Toán Tử Số Học:

Toán TửÝ NghĩaVí DụKết Quả
+Cộng5 + 38
-Trừ10 - 46
*Nhân7 * 214
/Chia15 / 43.75
//Chia lấy phần nguyên15 // 43
PT (ký tự Phần Trăm)Chia lấy phần dư15 PT 43
**Lũy thừa2 ** 38

Ví dụ 1.1: Các phép toán số học cơ bản

a = 15
b = 4

print("a + b =", a + b)    # 19
print("a - b =", a - b)    # 11
print("a * b =", a * b)    # 60
print("a / b =", a / b)    # 3.75
print("a // b =", a // b)  # 3
print("a % b =", a % b)    # 3
print("a ** b =", a ** b)  # 50625

Ví dụ 1.2: Phép toán với số thực

x = 5.5
y = 2.0

print("x / y =", x / y)    # 2.75
print("x // y =", x // y)  # 2.0 (là float vì có operand là float)

2. Toán Tử So Sánh (Comparison Operators)

Toán tử so sánh được sử dụng để so sánh hai giá trị và trả về kết quả kiểu boolean (True hoặc False).

Bảng Toán Tử So Sánh:

Toán TửÝ NghĩaVí DụKết Quả
==Bằng5 == 5True
!=Khác5 != 5False
>Lớn hơn5 > 3True
<Nhỏ hơn5 < 3False
>=Lớn hơn hoặc bằng5 >= 5True
<=Nhỏ hơn hoặc bằng5 <= 3False

Ví dụ 2.1: So sánh số học

x = 10
y = 7

print("x == y:", x == y)  # False
print("x != y:", x != y)  # True
print("x > y:", x > y)    # True
print("x < y:", x < y)    # False
print("x >= y:", x >= y)  # True
print("x <= y:", x <= y)  # False

Ví dụ 2.2: So sánh chuỗi (theo thứ tự từ điển)

str1 = "apple"
str2 = "banana"

print("str1 == str2:", str1 == str2)        # False
print("str1 < str2:", str1 < str2)          # True (vì 'a' < 'b')
print("'abc' < 'abd':", 'abc' < 'abd')      # True

3. Toán Tử Logic (Logical Operators)

Toán tử logic được sử dụng để kết hợp các điều kiện và đánh giá biểu thức logic.

Bảng Toán Tử Logic:

Toán TửÝ NghĩaVí DụKết Quả
andVà (True nếu cả hai True)True and FalseFalse
orHoặc (True nếu ít nhất một True)True or FalseTrue
notPhủ địnhnot TrueFalse

Ví dụ 3.1: Toán tử logic cơ bản

age = 25
has_license = True
is_employed = False

# Điều kiện phức hợp
can_drive = age >= 18 and has_license
print("Có thể lái xe:", can_drive)  # True

can_get_loan = age >= 18 and is_employed
print("Có thể vay vốn:", can_get_loan)  # False

# Sử dụng OR
is_eligible = age >= 65 or is_employed
print("Đủ điều kiện ưu tiên:", is_eligible)  # False

# Sử dụng NOT
is_unemployed = not is_employed
print("Đang thất nghiệp:", is_unemployed)  # True

4. Toán Tử Gán (Assignment Operators) kết hợp phép toán

Toán tử gán được sử dụng để gán giá trị cho biến, bao gồm cả các toán tử gán phức hợp.

Bảng Toán Tử Gán:

Toán TửVí DụTương Đương
=x = 5x = 5
+=x += 3x = x + 3
-=x -= 2x = x - 2
*=x *= 4x = x * 4
/=x /= 2x = x / 2
//=x //= 3x = x // 3
PT1=x PT= 3x = x PT 3
**=x **= 2x = x ** 2

Ví dụ 4.1: Toán tử gán phức hợp

x = 10
print("Giá trị ban đầu:", x)  # 10

x += 5   # x = x + 5
print("Sau x += 5:", x)      # 15

x *= 2   # x = x * 2
print("Sau x *= 2:", x)      # 30

x //= 4  # x = x // 4
print("Sau x //= 4:", x)     # 7

x **= 2  # x = x ** 2
print("Sau x **= 2:", x)     # 49

5. Toán Tử Identity Và Membership

Toán tử Identity: So sánh vùng nhớ của đối tượng

  • is – Trả về True nếu cả hai biến cùng tham chiếu đến một đối tượng
  • is not – Trả về True nếu cả hai biến tham chiếu đến các đối tượng khác nhau

Toán tử Membership: Kiểm tra thành viên trong chuỗi

  • in – Trả về True nếu giá trị được tìm thấy trong chuỗi
  • not in – Trả về True nếu giá trị không được tìm thấy trong chuỗi

Ví dụ 5.1: Toán tử Identity

a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
c = a

print("a is b:", a is b)        # False (cùng giá trị nhưng khác đối tượng)
print("a is c:", a is c)        # True (cùng đối tượng)
print("a == b:", a == b)        # True (cùng giá trị)

# Với số nguyên nhỏ (Python sử dụng interning)
x = 256
y = 256
print("x is y:", x is y)        # True (với số từ -5 đến 256)

Ví dụ 5.2: Toán tử Membership

text = "Hello, Python!"
fruits = ["apple", "banana", "orange"]

# Kiểm tra trong chuỗi
print("'Python' in text:", "Python" in text)          # True
print("'World' not in text:", "World" not in text)    # True

# Kiểm tra trong danh sách
print("'apple' in fruits:", "apple" in fruits)        # True
print("'grape' not in fruits:", "grape" not in fruits) # True

6. Thứ Tự Ưu Tiên Các Toán Tử

Thứ tự ưu tiên xác định thứ tự thực hiện các phép toán trong một biểu thức phức tạp.

Bảng Thứ Tự Ưu Tiên (từ cao xuống thấp):

Mức Ưu TiênToán TửMô Tả
1()Ngoặc đơn
2**Lũy thừa
3+x, -x, ~xToán tử một ngôi
4*, /, //, PTNhân, chia
5+, -Cộng, trừ
6<<, >>Bitwise shift
7&Bitwise AND
8^Bitwise XOR
9|Bitwise OR
10==, !=, >, >=, <, <=, is, is not, in, not inSo sánh, identity, membership
11notLogical NOT
12andLogical AND
13orLogical OR

Ví dụ 6.1: Thứ tự ưu tiên trong thực tế

# Biểu thức phức tạp
result = 5 + 3 * 2 ** 2 // 4 - 1
# Thực hiện: 2 ** 2 = 4 → 3 * 4 = 12 → 12 // 4 = 3 → 5 + 3 = 8 → 8 - 1 = 7
print("Kết quả:", result)  # 7

# Sử dụng ngoặc đơn để thay đổi thứ tự ưu tiên
result2 = (5 + 3) * (2 ** 2) // (4 - 1)
# Thực hiện: 5+3=8 → 2**2=4 → 4-1=3 → 8*4=32 → 32//3=10
print("Kết quả với ngoặc:", result2)  # 10

Lưu ý Kỹ thuật & Khắc phục Lỗi Thường gặp

  • Lỗi chia cho 0: 5 / 0 → ZeroDivisionError
  • Nhầm lẫn giữa == và =: == dùng để so sánh, = dùng để gán giá trị
  • Short-circuit evaluation: Trong biểu thức and/or, không phải tất cả các điều kiện đều được đánh giá
  • Khác biệt giữa is và ==: is so sánh identity (cùng đối tượng), == so sánh giá trị
  • Khuyến nghị: Luôn sử dụng ngoặc đơn cho các biểu thức phức tạp để code dễ đọc và tránh nhầm lẫn

Bài tập Thực hành

Bài 1: Viết chương trình kiểm tra một số có thỏa mãn đồng thời 3 điều kiện:

  • Là số chẵn
  • Lớn hơn 10
  • Chia hết cho 3

Bài 2: Tính giá trị các biểu thức sau (không dùng máy tính) và kiểm tra bằng code:

a = 15 - 3 * 4 + 2 ** 3
b = (15 - 3) * (4 + 2) ** 3
c = 10 PT  3 + 5 // 2 * 4

Chú ý: PT là ký hiệu Phần trăm trên bàn phím

Bài 3: Sử dụng toán tử gán phức hợp để:

  • Khởi tạo biến total = 100
  • Trừ đi 25
  • Nhân với 2
  • Chia cho 5
  • Cộng thêm 10

Bài 4: Kiểm tra xem một chuỗi có chứa cả từ “Python” và “Programming” không, sử dụng toán tử membership và logic.

Tóm tắt Bài học

  • Toán tử số học thực hiện các phép tính toán học cơ bản
  • Toán tử so sánh trả về giá trị boolean khi so sánh hai giá trị
  • Toán tử logic kết hợp các điều kiện và sử dụng short-circuit evaluation
  • Toán tử gán bao gồm cả các toán tử gán phức hợp để viết code ngắn gọn
  • Toán tử identity so sánh vùng nhớ, toán tử membership kiểm tra thành viên
  • Thứ tự ưu tiên xác định trình tự thực hiện phép toán, có thể thay đổi bằng ngoặc đơn

Câu hỏi Ôn tập

  1. Sự khác biệt giữa toán tử // và / là gì?
  2. Tại sao a is b trả về False trong khi a == b trả về True với hai list có cùng giá trị?
  3. Giải thích khái niệm “short-circuit evaluation” trong toán tử logic.
  4. Tính giá trị của biểu thức: 8 + 12 * 2 - 4 ** 2 // 5

  1. PT là ký tự PHẦN TRĂM trên bàn phím ↩︎

Comments are closed.