Bài 9. Thế nào là một Requirement tốt?

“Một Requirement tốt không chỉ giúp lập trình viên hiểu đúng, mà còn giúp kiểm thử viên biết cách kiểm chứng và khách hàng biết mình sẽ nhận được gì.”

ôi cho rằng đây là bài mà sinh viên sẽ sử dụng nhiều nhất trong suốt quá trình học và làm việc.

Từ trước đến nay chúng ta đã trả lời:

Requirement là gì?

Có những loại Requirement nào?

Bây giờ phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn:

Một Requirement như thế nào thì được xem là tốt?

Đây cũng là lúc tôi muốn đưa sinh viên tiếp cận tư duy của IEEE 29148, nhưng không trình bày như tiêu chuẩn khô khan. Thay vào đó, tôi sẽ biến nó thành một bộ tiêu chí để tự kiểm tra Requirement.

Theo tôi, đây nên là một trong những bài “kim chỉ nam” của cả học phần.

Mục tiêu bài học

Sau khi hoàn thành bài học này, bạn có thể:

  • Hiểu các tiêu chí đánh giá chất lượng Requirement.
  • Nhận biết những Requirement được viết chưa tốt.
  • Biết cách cải thiện Requirement để rõ ràng và có thể kiểm thử.
  • Áp dụng Checklist để tự đánh giá Requirement trước khi đưa vào tài liệu.

1. Vì sao chất lượng Requirement quan trọng?

Giả sử Requirement được viết như sau:

Hệ thống phải thân thiện với người dùng.

Nghe có vẻ hợp lý.

Nhưng nếu bạn là lập trình viên, bạn sẽ hỏi:

“Thân thiện là như thế nào?”

Nếu bạn là kiểm thử viên:

“Tôi kiểm thử điều này bằng cách nào?”

Nếu bạn là khách hàng:

“Làm sao biết hệ thống đã đáp ứng yêu cầu?”

Một Requirement không rõ ràng sẽ khiến mỗi người hiểu theo một cách khác nhau.

Đó là nguồn gốc của rất nhiều tranh cãi trong dự án.

2. Một Requirement tốt cần những đặc tính nào?

Có nhiều tiêu chuẩn khác nhau, nhưng trong thực tế, bạn có thể bắt đầu với 7 tiêu chí cốt lõi.

2.1. Rõ ràng (Clear)

Requirement phải được diễn đạt theo cách chỉ có một cách hiểu.

Ví dụ chưa tốt:

Hệ thống phải xử lý dữ liệu nhanh.

“Nhanh” là bao nhiêu?

Ví dụ tốt hơn:

Hệ thống phải hiển thị kết quả tìm kiếm trong vòng không quá 2 giây đối với 95% yêu cầu.

Một Requirement càng cụ thể thì càng ít gây hiểu nhầm.

2.2. Đầy đủ (Complete)

Requirement phải cung cấp đủ thông tin để nhóm phát triển và kiểm thử làm việc.

Ví dụ:

Hệ thống phải cho phép cập nhật thông tin khách hàng.

Câu hỏi cần đặt ra:

  • Ai được cập nhật?
  • Được cập nhật những trường nào?
  • Có lưu lịch sử thay đổi không?
  • Có điều kiện nào cần kiểm tra trước khi lưu?

Nếu còn nhiều câu hỏi chưa được trả lời, Requirement chưa đầy đủ.

2.3. Nhất quán (Consistent)

Các Requirement không được mâu thuẫn với nhau.

Ví dụ:

RQ-01

Chỉ quản trị viên được xóa người dùng.

RQ-15

Nhân viên được phép xóa người dùng.

Hai Requirement này không thể cùng đúng.

Một tài liệu chứa các yêu cầu mâu thuẫn sẽ rất khó triển khai.

2.4. Khả thi (Feasible)

Requirement phải có khả năng thực hiện trong phạm vi:

  • Công nghệ.
  • Ngân sách.
  • Thời gian.
  • Nguồn lực.

Ví dụ:

Hệ thống phải phản hồi trong 0,01 giây.

Điều này có thể không khả thi đối với nhiều hệ thống.

Một Requirement tốt luôn cân bằng giữa mong muốn và khả năng thực hiện.

2.5. Kiểm thử được (Verifiable)

Nếu không thể kiểm tra Requirement thì cũng không thể xác nhận hệ thống đã đáp ứng yêu cầu.

Ví dụ chưa tốt:

Hệ thống phải đẹp.

Làm sao kiểm thử “đẹp”?

Ví dụ tốt:

Người dùng có thể hoàn thành quy trình đăng ký học phần trong tối đa 5 bước thao tác.

Tiêu chí này có thể đo và kiểm chứng.

2.6. Truy vết được (Traceable)

Mỗi Requirement cần trả lời được:

  • Xuất phát từ Business Problem nào?
  • Do stakeholder nào đề xuất?
  • Liên quan đến Use Case nào?
  • Được kiểm thử bằng Test Case nào?

Khả năng truy vết giúp nhóm dự án quản lý thay đổi và đánh giá tác động khi Requirement được cập nhật.

2.7. Cần thiết (Necessary)

Không phải Requirement nào cũng nên đưa vào hệ thống.

Hãy tự hỏi:

Nếu bỏ Requirement này, hệ thống có còn đáp ứng mục tiêu kinh doanh không?

Nếu câu trả lời là “có”, có thể Requirement đó chưa thực sự cần thiết.

3. Một ví dụ

Requirement ban đầu:

Hệ thống phải cho phép tìm kiếm sách.

Đây là Requirement hợp lệ nhưng còn khá chung.

Sau khi cải thiện:

Hệ thống phải cho phép thủ thư tìm kiếm sách theo ISBN, tên sách hoặc tên tác giả và hiển thị kết quả trong thời gian không quá 2 giây.

So sánh:

Tiêu chíTrướcSau
Rõ ràngxok
Đầy đủxok
Kiểm thử đượcxok

Chỉ với một lần chỉnh sửa, Requirement đã có chất lượng cao hơn đáng kể.

4. Checklist tự đánh giá Requirement

Trước khi đưa Requirement vào tài liệu, hãy tự hỏi:

  • Có từ ngữ nào gây hiểu nhầm không?
  • Có thể đo hoặc kiểm thử Requirement này không?
  • Có mâu thuẫn với Requirement khác không?
  • Requirement này có thực sự cần thiết không?
  • Có xác định rõ tác nhân, điều kiện và kết quả không?
  • Có liên kết với Business Problem hoặc TO-BE Process không?

Nếu chưa trả lời được các câu hỏi trên, hãy xem xét viết lại Requirement.

5. Sai lầm thường gặp

Dùng các từ mơ hồ

Ví dụ:

  • Nhanh.
  • Thân thiện.
  • Linh hoạt.
  • Hiện đại.
  • Dễ sử dụng.

Những từ này cần được thay bằng tiêu chí cụ thể.

Viết nhiều Requirement trong một câu

Ví dụ:

Hệ thống phải cho phép đăng nhập, đổi mật khẩu, quản lý người dùng và xuất báo cáo.

Thực chất đây là nhiều Requirement khác nhau.

Nên tách riêng để dễ quản lý và kiểm thử.

Không cập nhật Requirement

Khi Requirement thay đổi, các tài liệu liên quan như Use Case, Test Case và thiết kế hệ thống cũng cần được rà soát.

Đó là lý do khả năng truy vết rất quan trọng.

Tóm tắt

Một Requirement tốt cần:

  • Rõ ràng.
  • Đầy đủ.
  • Nhất quán.
  • Khả thi.
  • Kiểm thử được.
  • Truy vết được.
  • Cần thiết.

Đây không chỉ là tiêu chí để viết tài liệu, mà còn là cơ sở để đánh giá chất lượng của toàn bộ quá trình phân tích yêu cầu.

Hãy nhớ:

Một Requirement mơ hồ sẽ tạo ra nhiều cách hiểu. Một Requirement rõ ràng sẽ tạo ra một hệ thống đúng mong đợi.

Checklist

Sau khi học xong bài này, bạn nên trả lời được:

  • Một Requirement tốt cần những đặc tính nào?
  • Vì sao Requirement phải kiểm thử được?
  • Vì sao khả năng truy vết quan trọng?
  • Biết phát hiện Requirement mơ hồ.
  • Biết cải thiện chất lượng Requirement trước khi đưa vào tài liệu.

Góc nhìn nghề nghiệp

Ở nhiều doanh nghiệp, tài liệu yêu cầu sẽ được review trước khi chuyển sang giai đoạn thiết kế. Người tham gia review không chỉ xem xét nội dung nghiệp vụ, mà còn đánh giá chất lượng của từng Requirement theo các tiêu chí tương tự như trong bài học này.

Điều đó cho thấy, viết Requirement không đơn thuần là ghi chép thông tin. Đó là quá trình tạo ra một “hợp đồng kỹ thuật” giữa các bên liên quan. Một Requirement rõ ràng giúp giảm chi phí sửa lỗi, hạn chế hiểu nhầm và tạo nền tảng cho thiết kế, lập trình, kiểm thử và bảo trì hệ thống.

Bài tiếp theo

Đến đây, chúng ta đã hoàn thành giai đoạn xác định và hoàn thiện yêu cầu.

Câu hỏi tiếp theo là:

Làm thế nào để biểu diễn các Requirement dưới dạng mô hình trực quan, giúp cả khách hàng và nhóm phát triển cùng hiểu một cách thống nhất?

Trong Bài 10, chúng ta sẽ bắt đầu với Use Case Modeling. Tuy nhiên, chúng ta sẽ không học cách vẽ sơ đồ trước, mà sẽ học vì sao Use Case tồn tại, khi nào nên sử dụng và giới hạn của nó. Chỉ khi hiểu đúng mục đích của Use Case, các sơ đồ UML mới thực sự trở thành công cụ phân tích thay vì chỉ là những hình vẽ trong báo cáo đồ án.

Comments are closed.