“Một System Analyst không bắt đầu bằng sơ đồ. Họ bắt đầu bằng việc hiểu đúng vấn đề.”
Vì sao có Bài 0?
Nếu bạn đã từng xem đề cương của môn Phân tích và Thiết kế Hệ thống Thông tin, có lẽ bạn sẽ thấy một danh sách rất dài các mô hình và sơ đồ:
- BFD (Business Function Diagram)
- DFD (Data Flow Diagram)
- ERD (Entity Relationship Diagram)
- Use Case Diagram
- Activity Diagram
- Sequence Diagram
- Class Diagram
Thoạt nhìn, môn học này dường như là một môn “học cách vẽ sơ đồ”. Điều đó khiến nhiều sinh viên đặt ra những câu hỏi rất thực tế:
- Tại sao có nhiều loại sơ đồ như vậy?
- Chúng khác nhau ở điểm nào?
- Có phải mọi dự án đều phải sử dụng tất cả?
- Nếu chỉ xây dựng một ứng dụng web hoặc di động, tôi có cần vẽ hết các sơ đồ này không?
Đó đều là những câu hỏi đúng.
Điều đáng tiếc là nhiều giáo trình trả lời bằng cách giới thiệu lần lượt từng sơ đồ, nhưng lại không giải thích vì sao chúng tồn tại và khi nào nên sử dụng chúng.
Kết quả là sinh viên học được cách vẽ, nhưng không biết khi nào cần vẽ.
Phân tích hệ thống không bắt đầu từ UML
Một hiểu lầm rất phổ biến là:
Phân tích hệ thống = vẽ UML.
Điều này không đúng.
Trước khi có bất kỳ sơ đồ nào, luôn tồn tại một bài toán cần được giải quyết.
Ví dụ:
- Một trường đại học muốn số hóa quy trình đăng ký học phần.
- Một bệnh viện muốn giảm thời gian chờ khám.
- Một doanh nghiệp muốn quản lý kho hàng hiệu quả hơn.
Những vấn đề này tồn tại trong hoạt động của tổ chức, không tồn tại trong phần mềm.
Phần mềm chỉ là một giải pháp.
Điều đó có nghĩa là công việc đầu tiên của người phân tích hệ thống không phải là mở công cụ UML, mà là hiểu:
- Vấn đề đang ở đâu?
- Ai đang gặp vấn đề?
- Quy trình hiện tại vận hành như thế nào?
- Điều gì cần thay đổi?
Nếu chưa trả lời được những câu hỏi đó, mọi sơ đồ đều chỉ là hình vẽ.
Có nhiều cách để mô hình hóa một hệ thống
Trong quá trình phát triển của kỹ nghệ phần mềm, các nhà nghiên cứu và các tổ chức đã đề xuất nhiều cách tiếp cận khác nhau để phân tích hệ thống.
Hai cách tiếp cận có ảnh hưởng lớn nhất là:
Phân tích có cấu trúc (Structured Analysis)
Cách tiếp cận này xem hệ thống như một tập hợp các chức năng xử lý dữ liệu.
Người phân tích tập trung trả lời các câu hỏi:
- Hệ thống có những chức năng nào?
- Dữ liệu được tạo ra ở đâu?
- Dữ liệu di chuyển giữa các bộ phận như thế nào?
- Dữ liệu được lưu trữ ở đâu?
Các mô hình quen thuộc của cách tiếp cận này là:
- BFD
- DFD
- ERD
Đây là nền tảng của nhiều hệ thống thông tin truyền thống và vẫn còn xuất hiện trong nhiều giáo trình đại học.
Phân tích và thiết kế hướng đối tượng (Object-Oriented Analysis and Design)
Khi các hệ thống phần mềm trở nên lớn và phức tạp hơn, cách tiếp cận hướng đối tượng dần trở thành xu hướng chủ đạo.
Ở đây, hệ thống được nhìn nhận như một tập hợp các đối tượng cùng cộng tác để giải quyết bài toán nghiệp vụ.
Thay vì chỉ quan tâm đến dữ liệu, người phân tích sẽ đặt những câu hỏi như:
- Người dùng cần đạt mục tiêu gì?
- Quy trình nghiệp vụ diễn ra như thế nào?
- Hệ thống cần quản lý những đối tượng nào?
- Các đối tượng phối hợp với nhau ra sao?
Những câu hỏi này dẫn đến các mô hình như:
- Requirement
- Use Case
- Activity Diagram
- Sequence Diagram
- Domain Model
- Class Diagram
Đây là cách tiếp cận đang được sử dụng rộng rãi trong phát triển phần mềm hiện đại.
Không có trường phái nào đúng tuyệt đối
Nhiều sinh viên thường hỏi:
“Nếu đã có UML thì còn cần DFD không?”
Đây không phải là cách đặt vấn đề phù hợp.
Một mô hình không tồn tại để thay thế mô hình khác.
Mỗi mô hình được tạo ra để trả lời một nhóm câu hỏi cụ thể.
Ví dụ:
| Câu hỏi cần trả lời | Mô hình phù hợp |
|---|---|
| Hệ thống có những nhóm chức năng nào? | BFD |
| Dữ liệu di chuyển như thế nào? | DFD |
| Người dùng cần hệ thống hỗ trợ điều gì? | Requirement |
| Quy trình thực hiện ra sao? | Activity Diagram |
| Các thành phần tương tác như thế nào? | Sequence Diagram |
| Hệ thống quản lý những khái niệm nào? | Domain Model |
| Phần mềm được thiết kế như thế nào? | Class Diagram |
Điều quan trọng không phải là biết nhiều sơ đồ, mà là biết đặt đúng câu hỏi.
Vì sao chuỗi bài này lựa chọn cách tiếp cận hướng đối tượng?
Chuỗi bài này không nhằm giới thiệu đầy đủ mọi kỹ thuật phân tích hệ thống đã từng xuất hiện.
Mục tiêu của chúng ta là xây dựng tư duy để phân tích và thiết kế các hệ thống phần mềm hiện đại.
Vì vậy, chuỗi bài sẽ đi theo lộ trình sau:
Business Problem
↓
Stakeholder Analysis
↓
AS-IS Process
↓
Gap Analysis
↓
TO-BE Process
↓
Requirement Engineering
↓
Use Case
↓
Activity Diagram
↓
Sequence Diagram
↓
Domain Model
↓
Class Diagram
Đây không phải là danh sách các sơ đồ cần học.
Đây là chuỗi câu hỏi mà một System Analyst phải trả lời.
- Bài toán kinh doanh là gì?
- Ai liên quan đến bài toán?
- Quy trình hiện tại vận hành như thế nào?
- Hệ thống mới cần thay đổi điều gì?
- Người dùng thực sự cần gì?
- Hệ thống sẽ hoạt động ra sao?
- Hệ thống quản lý những đối tượng nào?
- Phần mềm sẽ được thiết kế như thế nào?
Khi trả lời lần lượt những câu hỏi đó, các mô hình sẽ xuất hiện một cách tự nhiên.
Học mô hình hay học tư duy?
Một sơ đồ UML đẹp không đảm bảo hệ thống được thiết kế tốt.
Ngược lại, một người hiểu rõ bài toán có thể chỉ cần vài sơ đồ đơn giản nhưng vẫn giúp cả nhóm phát triển thống nhất được cách xây dựng hệ thống.
Trong thực tế, khách hàng không đánh giá một System Analyst qua số lượng sơ đồ họ tạo ra.
Họ đánh giá qua khả năng:
- hiểu đúng vấn đề,
- đặt đúng câu hỏi,
- xác định đúng yêu cầu,
- lựa chọn đúng mô hình để giao tiếp với các bên liên quan.
Nói cách khác:
Mô hình chỉ là công cụ. Tư duy phân tích mới là năng lực cốt lõi.
Tóm tắt
Phân tích và thiết kế hệ thống không phải là môn học về UML.
Đó là môn học về cách tư duy để chuyển một bài toán của tổ chức thành một giải pháp phần mềm.
Trong quá trình đó, chúng ta sẽ sử dụng nhiều mô hình khác nhau. Mỗi mô hình giúp nhìn hệ thống từ một góc độ khác nhau và trả lời một nhóm câu hỏi khác nhau.
Chuỗi bài này lựa chọn Requirement Engineering và Phân tích – Thiết kế hướng đối tượng (OOAD) làm trục chính, bởi đây là cách tiếp cận phù hợp với phần lớn các dự án phát triển phần mềm hiện nay. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là hiểu rằng không có mô hình nào là mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu là hiểu đúng bài toán và xây dựng được một hệ thống đáp ứng đúng nhu cầu của tổ chức.
Chuẩn bị cho Bài 1
Nếu Bài 0 giúp bạn hiểu chúng ta sẽ học theo tư duy nào, thì từ Bài 1 chúng ta sẽ bắt đầu bằng câu hỏi quan trọng nhất trong mọi dự án:
Điều gì khiến một tổ chức quyết định xây dựng một hệ thống thông tin mới?
Đó chính là Business Problem – điểm khởi đầu của mọi hoạt động phân tích và thiết kế hệ thống. Chỉ khi hiểu rõ bài toán kinh doanh, chúng ta mới có cơ sở để xác định yêu cầu, mô hình hóa nghiệp vụ và thiết kế một giải pháp phần mềm thực sự tạo ra giá trị.
